14 Δεκεμβρίου 1955. Λίγο πριν ξημερώσει για τα καλά, κατά τις πρωινές ώρες, η αστυνομία πραγματοποίησε έφοδο στα σπίτια των μελών του ΑΚΕΛ. Εκείνο το πρωινό, κατόπιν διαταγής του Χάρτινγκ, συνελήφθησαν 135 «τρομοκράται κομμουνισταί» και οδηγήθηκαν στις φυλακές. Ήταν η μέρα που το ΑΚΕΛ κηρύχτηκε παράνομο.

Το διάταγμα του Χάρτινγκ

«Το ΑΚΕΛ, Κομμουνιστικό Κόμμα της Κύπρου, κηρύχθηκε χθες με διάταγμα της Αυτού Εξοχώτης του Κυβερνήτη, παράνομος σύνδεσμος με βάση το άρθρο 60 του Ποινικού κώδικα. […] Κατά τη διάρκεια της νύκτας, αριθμός κομμουνιστών συνελήφθησαν με βάση το άρθρο των κανονισμών έκτακτης ανάγκης. Η τρομοκρατία και η βία έκαναν αναγκαία την κήρυξη κατάστασης επειγούσης ανάγκης. Η κυβέρνηση δεν μπορεί να αφήσει ελευθερία δράσης σε μια οργάνωση που οι πραγματικοί σκοποί της είναι να παρατείνει τη δυσαρέσκεια και τις ταραχές στην Κύπρο».

Αν και την επομένη της σύλληψης ο κυβερνήτης Χάρτινγκ εξέδωσε διάταγμα εξηγώντας τους λόγους για τους οποίους έθεσε εκτός νόμου το ΑΚΕΛ, την Ένωση Αγροτών Κύπρου (ΕΑΚ), την Παγκύπρια Οργάνωση Δημοκρατικών Γυναικών (ΠΟΔΓ) και την Ανορθωτική Οργάνωση Νεολαίας (ΑΟΝ), άφησε ενεργή την Παγκύπρια Εργατική Ομοσπονδία (ΠΕΟ) ωστόσο συνέλαβε αρκετά μέλη της συντεχνίας.

Ταυτόχρονα, απαγορεύτηκε η έκδοση και κυκλοφορία των εφημερίδων «Νέος Δημοκράτης», «Ανεξάρτητος», «Εμπρός», «Ινκιλαπψί», καθώς και του «Θεωρητικού Δημοκράτη», μηνιαίου περιοδικού του ΑΚΕΛ.

 

Κρατούμενοι του ΑΚΕΛ στην Πύλα

Οι περισσότεροι συλληφθέντες οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης στην Πύλα και ακολούθως στις Κεντρικές Φυλακές.

Η απόδραση των ηγετών

Κάποια από τα 135 μέλη, όπως οι Ανδρέας Φάντης και ο Γιάννης Κατσουρίδης, κατάφεραν να διαφύγουν της σύλληψης και οργάνωσαν επιχείρηση απόδρασης των ηγετικών στελεχών του κόμματος Κυριάκο Χρίστου, Παυλάκη Γεωργίου και τον Γ.Γ. του Κόμματος, Εζεκία Παπαϊωάννου. Έτσι οι πέντε παράνομοι αριστεροί, αποτέλεσαν τον κεντρικό καθοδηγητικό πυρήνα του κόμματος στα χρόνια της παρανομίας από το 1955-1959.

papaioannou

Ο Ε. Παπαϊωάννου καταζητούμενος από τις αποικιακές αρχές μετά την απόδρασή του στις 20 Απριλίου 1956 . 

Η δημιουργία της Χαραυγής

Τρεις μήνες μετά το κλείσιμο της εφημερίδας Νέος Δημοκράτης, δημιουργείται η Χαραυγή, η νέα εφημερίδα της φωνής του Κόμματος που ωστόσο δεν το αναφέρει πουθενά επίσημα στα φύλλα της ακόμη και έως σήμερα.

Το πρωτοσέλιδο της «Χαραυγής» μετά το συλλαλητήριο

Οι παράνομοι μηχανισμοί

Ο καθοδηγητικός πυρήνας των πέντε παράνομων αριστερών, έστησε μία σειρά από παράνομους μηχανισμούς αποτελούμενος από μέλη και τοπικά στελέχη, προκειμένου να λειτουργήσει. Κατασκευάστηκαν κρησφύγετα, δημιουργήθηκε μηχανισμός αλληλογραφίας, εκδόθηκαν φυλλάδια ενώ ταυτόχρονα οργανώθηκαν διαδηλώσεις υπέρ των συλληφθέντων που κατάφεραν να συντηρήσουν το ΑΚΕΛ έως τις 2 Δεκεμβρίου 1959.

Σημείωμα από τη Γραμματεία της Κ.Ε. (πιθανώς γραμμένο από τον Α. Φάντη) προς τις Επαρχιακές Επιτροπές με οδηγίες για διοργάνωση μαζικών κινητοποιήσεων με αφορμή την επίσκεψη του Υφυπουργού Αποικιών

Σημείωμα από τη Γραμματεία της Κ.Ε. (πιθανώς γραμμένο από τον Α. Φάντη) προς τις Επαρχιακές Επιτροπές με οδηγίες για διοργάνωση μαζικών κινητοποιήσεων με αφορμή την επίσκεψη του Υφυπουργού Αποικιών  

Το μεγαλειώδες συλλαλητήριο

Στις 28 Ιουνίου 1958 και αφού είχαν προηγηθεί πολλές κινητοποιήσεις και συλλαλητήρια για την άρση της παραγραφής, ο κόσμος του ΑΚΕΛ απαίτησε μία και τελευταία φορά την άρση της παραγραφής.

Είχαν προηγηθεί οι Συμφωνίες Ζυρίχης-Λονδίνου, ο αγώνας της ΕΟΚΑ είχε τελειώσει και η Κύπρος πλέον θα ίδρυε την πρώτη Κυπριακή Δημοκρατία.

Η έκτακτη κατάσταση τερματίστηκε, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης καταργήθηκαν. Κηρύχθηκε γενική αμνηστία και οι πολιτικοί κρατούμενοι είχαν αφεθεί ελεύθεροι. Ωστόσο το ΑΚΕΛ, τελούσε ακόμη υπό παρανομία.

Μάζες λαού προσέρχονται στο συλλαλητήριο της 28ης Ιουνίου

Ο Εζεκίας Παπαϊωάννου σε δηλώσεις του στη Χαραυγή στις 11 Απριλίου 1959 είχε δηλώσει πως

«είναι πολιτικό σκάνδαλο το γεγονός πως το κόμμα του εργαζόμενου λαού, το ΑΚΕΛ και όλες οι άλλες λαϊκές οργανώσεις και εφημερίδες βρίσκονται ακόμη σε παρανομία».

Κάτι όμως που δεν έπεισε τον Κυβερνήτη, ο οποίος ακάθεκτος δεν αποφάσιζε να άρει τις προγραφές.

 

Με την υπομονή να έχει εξαντληθεί, ο κόσμος του ΑΚΕΛ κινητοποιήθηκε μαζικά. Ο Κυβερνήτης κατακλύστηκε από ψηφίσματα και στο νησί πραγματοποιούνταν διαδηλώσεις καθημερινά.

Την Κυριακή 28η Ιουνίου, 1958 το αίτημα για νομιμοποίηση κορυφώθηκε με τη μεγαλειώδη διαδήλωση που έγινε στον Άγιο Αντώνιο.

Ομιλητές της συγκέντρωσης ο Εζεκίας Παπαϊωάννου και  δήμαρχοι Χριστοδουλίδης της Λάρνακας, Παρτασίδης της Λεμεσού και Πούγιουρος της Αμμοχώστου.

Αποψη του συλλαλητηρίου

Η συγκέντρωση δεν επικεντρώθηκε μόνο στο αίτημα για νομιμοποίηση αλλά έγινε λόγος και για την πολιτική που πρόκειται να ακολουθήσει το κόμμα στην ανεξάρτητη Κύπρο.

Τελικά, λίγες μέρες αργότερα ο Κυβερνήτης εξέδωσε διάταγμα στο οποίο ήρε την προγραφή.

*Όλες οι φωτογραφίες ανήκουν στο άρθρο του Γ. Κολοκασίδη