Ημιορεινά, στα 35χλμ βορειοανατολικά της πόλης της Πάφου, σε υψόμετρο 560 μέτρων απλώνεται η Λυσός. Είναι το μεγαλύτερο σε έκταση χωριό της επαρχίας Πάφου, αφού συμπεριλαμβάνει στα όριά του το δάσος του Σταυρού της Ψώκας, ο οποίος, ωστόσο, υπάγεται διοικητικά στη Λευκωσία. Εκκλησιαστικά, η Λυσός, υπάγεται στην Επισκοπή Αρσινόης, της Ιεράς Μητροπόλεως Πάφου.

Αρχαιότητα

Το χωριό μάλλον διατηρεί την αρχαία ονομασία του, αφού αυτή μοιάζει με αντίστοιχα ονόματα αρχαίων ελληνικών οικισμών της Μικράς Ασίας και της Κρήτης. Με το ίδιο όνομα εμφανίζεται στο χάρτη του Λεωνίδα Αττάρ, το 1542. Στο χωριό και στις γύρω περιοχές σώζονται στοιχεία από διάφορες ιστορικές περιόδους, όπως αρχαίοι λαξευτοί τάφοι. Η ευρύτερη περιοχή της Λυσού φέρει μεγάλο χαλκοφόρο στρώμα. Απότοκο αυτού είναι να εντοπίζονται σωροί με αρχαία απορρίμματα εκκαμνίνευσης του χαλκού, τόσο στο χωριό όσο και στα περίχωρα. Ο Βουστρώνιος, τον 16ο αιώνα, αναφέρει ότι ήταν βασιλικό κτήμα, το οποίο είχε παραχωρηθεί στη μητέρα του βασιλιά Ιάκωβου Β’ (1463-1473), Μαριέττα της Πάτρας.

Ο θρύλος του Διγενή Ακρίτα

Η Λυσός διατηρεί ζωντανές παραδόσεις και θρύλους που σχετίζονται με τον μυθικό ήρωα Διγενή Ακρίτα. Τους συναντά κανείς στα τοπωνύμια της περιοχής, στον βράχο που έφερε το αποτύπωμα «της παθκιάς του Διγενή» και έχει καταστραφεί εδώ και κάποιες δεκαετίες, καθώς και στην τοποθεσία «Προσευχή», απ’ όπου λέγεται ότι ο Διγενής πέταξε ένα βράχο σε μια βοσκοπούλα σκοτώνοντάς την γιατί αρνήθηκε να τον αγαπήσει.

Η εικόνα ίσως περιέχει: 9 άτομα

Το χωριό σήμερα

Στο χωριό και την ευρύτερη περιοχή εντοπίζονται πολλά ξωκκλήσια, καθώς και ερείπια αυτών. Ο κεντρικός ναός του χωριού είναι αφιερωμένος στην Παναγία Χρυσελεούσα, ενώ εννιά ακόμα ναοί υπάγονται στη διοικητική της περιφέρεια.

Ο κεντρικός ναός του χωριού, αφιερωμένος στην Παναγία Χρυσελεούσα. Χρονολογείται στα μέσα του 14ου αιώνα

Στην είσοδο της κοινότητας συναντάς το Δημοτικό Σχολείο του χωριού, το οποίο στεγάζεται σε ένα διατηρητέο οικοδόμημα της δεκαετίας του ’30 και πριν κάποια χρόνια μετατράπηκε σε χώρο εκδηλώσεων και βιβλιοθήκη.

To δημοτικό σχολείο της Λυσού σήμερα

Στην αρχή του χωριού βρίσκεται ο Δασικός Σταθμός της Λυσού και το Κοινοτικό Συμβούλιο, που φιλοξενούν και το Πολιτιστικό Κέντρο της κοινότητας, καθώς και ένα μία μικρή μόνιμη έκθεση με φωτογραφίες – κυρίως – από τον Αγώνα του ’55-’59. Καθώς βαδίζετε προς το κέντρο της Κοινότητας, θα συναντήσετε παραδοσιακά καφενεία, την κύρια εκκλησία της Παναγίας Χρυσελεούσης και την κεντρική πλατεία με τη λίμνη και τις βρύσες της.

Οι βρύσες δεν έχουν αλλάξει ιδιαίτερα από το 1934

Λυσός και ΕΟΚΑ

Κατά τη διάρκεια του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ, η Λυσός αποτέλεσε σημαντικό χώρο δράσης, καταφυγής και απόκρυψης αγωνιστών. Υπάρχουν τέσσερα κρησφύγετα σε ορεινές περιοχές εκτός του χωριού, γνωστά ως τα «Λημέρια»: Στην Προσευχή, στον Βάτο, στους Αγίους Πάντες, όπου διέμενε ο ήρωας Ευαγόρας Παλληκαρίδης, και κοντά στο Ναό του Αγίου Γεωργίου.

Η θέα από την Προσευχή, όπου υπάρχει και πυροφυλάκιο

Βγαίνοντας από το χωριό με κατεύθυνση προς Σταυρό της Ψώκας συναντάς, άλλωστε, το μνημείο που ανεγέρθηκε στον χώρο όπου συνελήφθη ο Ευαγόρας Παλλικαρίδης, μεταφέροντας όπλα και τρόφιμα.

Το μνημείο στο χώρο όπου συνελήφθη ο ήρωας Ευαγόρας Παλληκαρίδης

Ό,τι καιρό κι αν κάνει, στη Λυσό, τα χρώματα και τ’ αρώματα της φύσης θα γαληνέψουν τη ψυχή σας.