Της Ιλιάνας Κουλαφέτη

Τον Αύγουστο του 1964 η σύγκρουση μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων της Κύπρου κορυφώθηκε με τους βομβαρδισμούς της Τηλλυρίας από την τουρκική αεροπορία. Η περιοχή για μέρες μύριζε «καμένη σάρκα» από αμάχους που πλήρωσαν με τη ζωή τους πολιτικά σχέδια και από παιδιά εθελοντές που πέθαναν χαρούμενα προσδοκώντας την Ένωση με τη Μητέρα Ελλάδα, όπως θεωρούσαν πως προμήνυαν τα σχέδια[1].

Η μνήμη γύρω από αυτά τα γεγονότα και γενικά των δικοινοτικών ταραχών, θεωρείται εν πολλοίς λησμονημένη, υποβαθμισμένη[2] και «για κάποιους λόγους» παραγκωνισμένη[3]. Η πραγματικότητα είναι πως η έρευνα γύρω από το ζήτημα, εντατικοποιήθηκε την τελευταία δεκαετία[4], ενώ ως σήμερα οι συγγενείς και οι μαχόμενοι κάνουν λόγο για την αδιαφορία της Πολιτείας, της κοινωνίας ακόμη και των ίδιων των φίλων όσων έχασαν τη ζωή τους[5]. Συν τοις άλλοις, τα λάθη που προέκυψαν από την εκταφή οστών στο παρελθόν, σχετικά με πεσόντες –ιδίως στην περίπτωση της ακταιωρού «Φαέθων»– προκάλεσαν σιωπές στην Ιστορία οι οποίες «μάχονται» να σπάσουν σήμερα και να λύσουν –ειδικά στους αδικημένα ανενημέρωτους συγγενείς– όλες τις απορίες που προκάλεσαν τόσα χρόνια. Χαρακτηριστικό δείγμα αποτελεί η έρευνα της εφ. Καθημερινή (Ελλάδος) τον Απρίλιο του 2017, από τον δημοσιογράφο Γιάννη Παπαδόπουλο με τίτλο «Οι πληγές μιας μυστικής αποστολής», στο οποίο τονίζεται πως τα όσα συνέβησαν στην Κύπρο εκείνη την περίοδο, παρέμεναν μυστικό υπό τον μανδύα του «άκρως απόρρητου»[6]. Επιπλέον, τα δημοσιεύματα που κάνουν αναφορά στην «εύγλωττη λήθη» αφθονούν[7], επαληθεύοντας με αυτόν τον τρόπο την πεποίθηση των συγγενών και των μαχόμενων για την αδιαφορία της επιστημονικής κοινότητας και της πολιτείας.

Τη μνήμη ωστόσο των αγαπημένων τους προσώπων και των ηρωικώς πεσόντων, φρόντισαν εξαρχής να διατηρήσουν οι συγγενείς και η Εθνική Φρουρά, στήνοντας μνημεία και πραγματοποιώντας διάφορες δραστηριότητες.

Image result for βομβαρδισμοι τυλληριας

 

Μνήμη και αμνησία στο Πολέμι

Το χωριό Πολέμι μέτρησε πολλές απώλειες, μεταξύ των οποίων τα εννέα θύματα της 9ης Αυγούστου, από τους τουρκικούς βομβαρδισμούς. Οι κάτοικοι που έζησαν τα γεγονότα, αφηγούνται πως τα τουρκικά αεροπλάνα πετούσαν σε πολύ χαμηλό υψόμετρο, ρίχνοντας για περίπου δύο ώρες οβίδες, όταν ξαφνικά από απόσταση τα είδαν να πετάνε δύο άσπρα αντικείμενα που έμοιαζαν με βαρέλια[8]· βόμβες ναπάλμ.

Από τους βομβαρδισμούς σκοτώθηκαν οκτώ εθελοντές στρατιώτες όταν η πρώτη βόμβα χτύπησε τη συκιά κάτω από την οποία προσπαθούσαν οι νεαροί να προστατευθούν.

Στο μεταξύ, χαρακτηριστικά είναι τα δημοσιεύματα τα οποία από το 1965 έως και σήμερα αναφέρονται στην πικρία των συγγενών σχετικά με την αποκατάσταση της μνήμης των πεσόντων. Στην εφ. Μάχη, του 1965, εντοπίζεται επιστολή της Κοινότητας Πολεμίου, η οποία σε αυστηρό, αν επιτρέπεται ο χαρακτηρισμός, ύφος απαιτούσε την αποκατάσταση της μνήμης των και την αντικατάσταση του χαρακτηρισμού «άμαχος πληθυσμός» με τη λέξη «Εθνοφρουροί»[9]. Σήμερα, μία επιτύμβια στήλη που φέρει την επιγραφή «Αιέν Αριστεύειν», αφιερώνεται στα θύματα αυτά.

Related image

Μνημείο Ελευθερίας στο Πολέμι – Πηγή: Κύπρος: τόποι μνήμης – χώροι τέχνης

Οι πεσόντες του Νοσοκομείου

Στις 26 Οκτωβρίου 1991, τελέστηκαν τα εγκαίνια της προτομής του ιατρού Δημήτριου Μαυρογένη και τιμητικής πλάκας για τους εθελοντές νοσοκόμους Χριστόδουλο Αργυρού, Πανίκο Παστίδη, Κωστάκη Πενταλιώτη και Ανδρέα Χρυσοστόμου, στην εκδήλωση που οργάνωσαν ο Δήμος Πάφου, το Υπουργείο Υγείας, η Εθνική Φρουρά και ο Ιατρικός Σύλλογος Πάφου «Ασκληπιός». Τα αποκαλυπτήρια τέλεσε ο Υπουργός Υγείας Πανίκος Παπαγεωργίου.

Το Μνημείο του Παχύαμμου

Το 1990 ο Σύνδεσμος Συγγενών Πεσόντων Τηλλυρίας προκειμένου να μαζέψει έσοδα για την ανέγερση μνημείου στον Παχύαμμο, διοργάνωσε μία σειρά από συναυλίες. Όπως ανέφερε και η ανακοίνωση του Συνδέσμου σκοπός της διοργάνωσης των συναυλιών […] είναι η ενίσχυση του ταμείου του Συνδέσμου ώστε να προχωρήσει στην υλοποίηση της εξαγγελθείσας πρόθεσής του, για ανέγερση Μνημείου Πεσόντων. […] η ανέγερση του Μνημείου, που θα γίνει σε χώρο που έχει παραχωρηθεί δωρεάν στο χωριό Παχύαμμος, θα στοιχίσει γύρω στις 100 χιλιάδες λίρες, ίσως το ποσό να φαίνεται μεγάλο, αλλά θα καλύπτει εκτός από το Μνημείο και ανέγερση αίθουσας Μουσείου με ιστορικά κειμήλια των αγωνιστών και των μαχών Τηλλυρίας 1964[10].

Image result for μνημείο παχύαμμου

Μνημείο Πεσόντων στον Παχύαμμο – Πηγή: Κύπρος: τόποι μνήμης – χώροι τέχνης

Αν και οι προθέσεις του Συνδέσμου υπήρξαν «μεγαλεπήβολες», ωστόσο τα χρήματα για την ίδρυση του Μουσείου δεν συγκεντρώθηκαν και έτσι αυτό έμεινε μόνο στα σχέδια.

Τον επόμενο χρόνο πραγματοποιήθηκαν μία σειρά από εκδηλώσεις στη μνήμη των πεσόντων. Στις 10 Αυγούστου πραγματοποιήθηκε ποδηλασία εκ μέρους του ΑΠΟΕΛ από τη Λευκωσία στον Παχύαμμο. Επιπλέον, στις 11 Αυγούστου, 43 δρομείς έλαβαν μέρος σε αγώνα δρόμου με αφετηρία το κέντρο «Σικαμινιά» στην Αργάκα, τοποθεσία που επιλέχθηκε επί τούτου, αφού αποτελεί τη γενέτειρα του Δημητράκη Παπαμιλτιάδη, πολίτης ο οποίος δολοφονήθηκε στις 9 Μαρτίου 1964 από Τούρκους. Με αυτόν τον τρόπο οι Συγγενείς Πεσόντων Τηλλυρίας, συνδύασαν τις εκδηλώσεις τιμής των πεσόντων Τηλλυρίας με πεσόντες των δικοινοτικών ταραχών γενικά. Την ημέρα του μνημόσυνου πραγματοποιήθηκε αιμοδοσία από φίλους, συγγενείς και συναγωνιστές των πεσόντων αλλά και από όσους παρευρισκόμενους επιθυμούσαν να προσφέρουν αίμα.[11] Τέλος, πραγματοποιήθηκε μία θεατρική παράσταση στην Πύλη Αμμοχώστου προκειμένου να συγκεντρωθούν περισσότερα χρήματα για το μνημείο και το μουσείο.

Στον περίβολο του Ι.Ν. Αγίου Ραφαήλ στον Παχύαμμο, ανεγέρθη το «Μνημείο πεσόντων στις μάχες Τηλλυρίας», με εισήγηση του νεοσύστατου τότε Συνδέσμου Συγγενών Πεσόντων Τηλλυρίας[12] και αφορμή τα τριάντα χρόνια από την εποποιία της Τηλλυρίας[13]. Ιδιαίτερη βοήθεια προσέφερε ο ιερέας της εκκλησίας του Αγίου Ραφαήλ, Παπαμιχαήλ Θεόδωρος[14]. Ο ίδιος, εκτελούσε χρέη λοχαγού στον Λόχο Παχυάμμου, μία δύναμη που αριθμούσε συνολικά 130 άνδρες[15], όπως δήλωσε.

Τα εγκαίνια του μνημείου τελέσθηκαν στις 7 Αυγούστου 1994, από τον τότε Υπουργό Γεωργίας, κ. Κώστα Πετρίδη. Έκτοτε, τελείται ανελλιπώς Εθνικό Μνημόσυνο εις μνήμη των.

Όσον αφορά την τοποθεσία του μνημείου, ο ιερέας Παπαμιχαήλ Θεόδωρος, ανέφερε πως αφού όλα τα μνημεία οφείλουν να βρίσκονται σε δημόσιο χώρο, έτσι κι αυτό τοποθετήθηκε στον ορθότερο χώρο, τον περίβολο του Ιερού Ναού. Η τοποθεσία προφανώς εδόθη δωρεά της Εκκλησίας, αλλά ούτως ή άλλως δεν θα υπήρχε ορθότερη τοποθεσία για να στηθεί.

Καθώς στα δημοσιεύματα της εποχής δεν βρέθηκαν αναφορές και η εύρεση των αρχειακών φακέλων ήταν αδύνατη, τα όποια συμπεράσματα σχετικά με το μνημείο είναι στηριγμένα στις προφορικές μαρτυρίες που σε ορισμένα σημεία δίδουν αντικρουόμενες πληροφορίες και συμπεράσματα. Η κ. Βούλα Σαρρή τόνισε την έμπρακτη βοήθεια του ιερέως στην ανέγερση του μνημείου, ωστόσο, δεν παρέλειψε να δηλώσει την «πικρία» της γύρω από την επίμονη ζήτηση χρημάτων εκ μέρους της Εκκλησίας σχετικά με το μνημείο – σε αυτό το σημείο ο ιερέας Παπαμιχαήλ τόνισε πως από την αρχή ο χώρος δόθηκε δωρεάν από την Εκκλησία. Επιπλέον, ο ιερέας είπε πως το μνημείο στοίχισε 9, 000 λίρες όταν η κ. Βούλα Σαρρή δήλωσε πως στοίχισε 16, 000 λίρες. Η κ. Βούλα Σαρρή τόνισε πως όλοι οι αρχιτέκτονες που έλαβαν μέρος ήταν Κύπριοι· ο ιερέας Παπαμιχαήλ δήλωσε πως ο αρχιτέκτονας ήταν Ελλαδίτης.

Το Μνημείο αποτελείται από μια σιδηροκατασκευή με τη μορφή αετού και από μια μαρμάρινη στήλη στην οποία μνημονεύονται τα ονόματα όλων των μαχόμενων πεσόντων καθώς και εφτά ονόματα ιδιωτών. Πάνω στη στήλη αναγράφονται τα ονόματα όλων των πεσόντων κατόπιν έρευνας της κ. Βούλας Σαρρή, αφού όπως η ίδια τόνισε «εγώ ήβρα τα ονόματα, εν υπήρχεν με λίστα με τίποτε, ούτε η Εθνική Φρουρά να καταλάβεις εν είχε όλα τα ονόματα. Ε, σιγά σιγά, ποτζεί ποδά ρώτα και να ρωτήσεις, ήβραμεν όλα τα ονόματα. Όταν εκάμαμε το μνημείο έφυεν μου ένα όνομα, ενός πεσόντα εν το είχα έβρει. Ήρταν οι συγγενείς του ανθρώπου στα αποκαλυπτήρια εν είδαν το όνομα του δικούς τους ανθρώπου. Ε τελικά ήβρεν το ο πάτερ και είπεν μου το κι εβάλαμεν το. Εν αθθυμούμαι όμως ποιου το όνομα ήταν[16]».

Οι Καταδρομείς του Λωρόβουνου

Στις 9 Ιουλίου 1964, τουρκική μονάδα κατέλαβε το ύψωμα Λωρόβουνος υπό τα αδιάφορα βλέμματα της ειρηνευτικής δύναμης, η οποία αρνήθηκε να το ανακαταλάβει, εγκαταλείποντας την περιοχή[17]. Περίπου ένα μήνα αργότερα, στις 7 Αυγούστου δόθηκε η διαταγή για την πρώτη επίθεση· τότε η 31η Μοίρα Καταδρομέων στις 16:00 το απόγευμα επιτέθηκε και μετά από σφοδρές μάχες με τρεις νεκρούς, το ύψωμα περιήλθε στα χέρια της ελληνικής δύναμης, την επόμενη ημέρα στις 7 το πρωί.

Στο ψηλότερο σημείο της κορφής άφησαν την τελευταία τους πνοή οι Υπολοχαγός Νικόλαο Παπαγεωργίου, Καταδρομέας Γεώργιο Απληκιώτη και Καταδομέας Μιχαήλ Κουσουλίδη.

Image result for λωροβουνος 1967

Στο σημείο εκείνο ο Όμιλος Εφέδρων Καταδρομέων 31ης Μ.Κ. 1964, ανήγειρε μνημείο τα αποκαλυπτήρια του οποίου έγιναν την 1η Αυγούστου 2004 από τον ιδρυτή και πρώτο διοικητή της 31ης Μοίρας, Γεώργιο Ν. Καρούσο, ενώ στην κορυφή του υψώματος έχει ανεγερθεί μαρμάρινος σταυρός εις μνήμη των τριών πεσόντων[18].

Ο Σύνδεσμος πραγματοποιεί και πεζοπορίες μνήμης, με ολονύκτια πορεία από τον Λωρόβουνο έως την εκκλησία Αγίου Κενδέα στην Πάφο[19]. Στις 8 Αυγούστου 2015, εν όψει των πενήντα χρόνων από την ημέρα των μαχών του ’64, πραγματοποιήθηκε διανυκτέρευση στον Λωρόβουνο. Την επόμενη ημέρα πραγματοποιήθηκε μαραθώνιος δρόμος μέχρι την εκκλησία του Αγίου Ραφαήλ, στον Παχύαμμο, όπου και έγινε αφή φλόγας[20], μία δραστηριότητα που πραγματοποιήθηκε και το 1997[21], όπου η πεζοπορία κατέληξε στο Μνημείο Πεσόντων και Αγνοουμένων Καταδρομέων στην Πάφο.

Εν κατακλείδι

Η μνήμη, ατομική και συλλογική, είναι μία διαδικασία που διαμορφώνεται και δημιουργείται μέσα στο κοινωνικό και πολιτιστικό πλαίσιο. Ακόμη δε περισσότερο, η κατασκευή συλλογικής ιστορικής μνήμης που αφορά κοινότητες, είναι μία διαδικασία επιβίωσης και μία πράξη ενεργητική με στόχο να διατηρήσει και να επανερμηνεύσει το παρελθόν.

Μέσα σε αυτήν την προσπάθεια κατασκευής συλλογικής και εθνικής μνήμης, τα μνημεία και οι εκδηλώσεις κατέχουν ίσως τον πιο σημαντικό ρόλο στη δημιουργία και διατήρηση της συλλογικής μνήμης. Τα μνημεία αποτελούν «τοπόσημα» που διεκδικούν την παρουσία της ιστορικής αλήθειας σε έναν συγκεκριμένο τόπο. Από τη στιγμή που ανεγείρονται, αποτελούν ζωντανούς οργανισμούς-φορείς της ιστορικής πραγματικότητας. Στηρίζουν τα γεγονότα με την επιλογή του χώρου αφού στις περισσότερες των περιπτώσεων επιλέγεται ως χώρος ανέγερσης ο χώρος δράσης και δημιουργούν και προκαλούν τη δημιουργία συναισθηματικής μνήμης, αφού πρόκειται για συμβολικά «ανθρωπολογικά αρχεία».

*Το παρόν άρθρο αποτελεί μέρος μεταπτυχιακής εργασίας του Τμήματος Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου και δημοσιεύθηκε ολόκληρο στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού «Εθνική Φρουρά και Ιστορία».

[1] Κώστας Χατζηαντωνίου, Κύπρος 1954-1974 Από το Έπος στην τραγωδία, εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα, 2007, σελ. 137

[2] Πέτρος Παπαπολυβίου, «50 χρόνια από τους βομβαρδισμούς στην Τηλλυρία», 11/8/2014

[3] Συνέντευξη κ. Β. Σ., Γ.Γ. Συνδέσμου Συγγενών Πεσόντων Τηλλυρίας, στο Ιλιάνα Κουλαφέτη, «Αντίλαλοι νεκρών του ’64, Τόποι μνήμης και αμνησίας στην Τηλλυρία. Παράρτημα Συνεντεύξεων», Πανεπιστήμιο Κύπρου, Λευκωσία 2017

[4] Λάμπρος Καούλλας, «Το έλλειμα ασφάλειας και η Κοινωνικοποίηση του Μονοπωλίου της Βίας κατά την Κρίση του 1963 – 64: Μια Πρώτη Θεωρητική Προσέγγιση», Εθνική Φρουρά και Ιστορία, 2015, τχ. 35ο  σελ. 31

[5] Ντόρα Χριστοδούλου, «Απουσία από το μνημόσυνο, Πολέμι: Τίμησε τους ήρωες του με πίκρα για τη στάση του κράτους», στην εφ. Φιλελεύθερος, 03/08/2016

[6] Γιάννης Παπαδόπουλος, «Οι πληγές μιας μυστικής αποστολής», εφ. Καθημερινή, 29/04/2017

[7] Πέτρος Παπαπολυβίου, ο.π., Εφ. Ελευθεροτυπία , «Όταν η Λευκωσία έγινε Σεράγεβο», 26/12/1999, Μάριος Πούλλαδος, «Ο ματωμένος Δεκέμβρης του 1963», εφ. Σημερινή, 20/12/2015

[8] «Τηλλυρία: Αύγουστος 1964», Το Περιοδικό, 15 Αυγούστου 1989, τεύχος 166, σελ. 34

[9] «Να αποκατασταθεί η μνήμη των ηρώων Πολεμίου», εφ. Μάχη, 18/9/1965, σελ.8

[10] «Ξεκινούν τη Δευτέρα οι συναυλίες Μ. Τόκα», εφ. Φιλελεύθερος, 22/8/1990, σελ. 6

[11] «Ποδηλασία από τη Λευκωσία ως τον μακρινό Παχύαμμο», εφ. Φιλελεύθερος, 9/8/1991

[12] Συνέντευξη Β.Σ.

[13] Σύμφωνα με τον Τύπο της εποχής. Η κ. Β.Σ, είπε πως το μνημείο ανεγέρθη επειδή δεν υπήρχε άλλο και έπρεπε να δημιουργηθεί κάτι

[14] Συνέντευξη Β.Σ.

[15] Λούης Λοϊζου, ο.π., σελ. 360

[16] Συνέντευξη Βούλα Σαρρή

[17] Κώστας Χατζηαντωνίου, ο.π., σελ. 137

[18] Λούης Λοϊζου, ο.π., σελ. 364

[19] «Πορεία από τον Λωρόβουνο στη μνήμη πεσόντων», εφ. Φιλελεύθερος, 23/7/1992, σελ. 4

[20]«Ο ΑΝΤ1 στις τιμητικές εκδηλώσεις καταδρομέων στη μάχη Λορόβουνου» http://www.ant1iwo.com/news/cyprus/article/215114/o-ad1-stis-timitikes-ekdiloseis-katadromeon-sti-mahi-lorovounou/

[21] «Εκδηλώσεις μνήμης πεσόντων», εφ. Φιλελεύθερος, 26/7/1997, σελ. 4