Της Μαρίας Χριστοδούλου

O Herbert Horatio Kitchener ήταν Ιρλανδός Αρχιστράτηγος του Αγγλικού στρατού. Έγινε ιδιαίτερα γνωστός το 1898, μετά την νίκη του στη μάχη του Ομντουρμάν, η οποία εξασφάλισε τον έλεγχο του Σουδάν για τους Βρετανούς. Γεννήθηκε στις 24 Ιουνίου 1850, στο Crotier House, στην κομητεία Kerry και αφού συμπλήρωσε τις σπουδές του στη Βασιλική Πολεμική Ακαδημία στο Woolwich, του Λονδίνου, κατατάγηκε ως Ανθυπολοχαγός του Βασιλικού Μηχανικού.

Το 1911 διορίστηκε ως Γενικός Πρόξενος της Αγγλίας στην Αίγυπτο, ενώ κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο υπηρέτησε ως Υπουργός Στρατιωτικών Αγγλίας. Πέθανε στις 5 Ιουνίου 1916, είτε από την έκρηξη από Γερμανική νάρκη, του πλοίου όπου επέβαινε, είτε από επακόλουθο πνιγμό. Το πτώμα του δεν βρέθηκε ποτέ.

Όταν η Κύπρος τέθηκε υπό ειδικό καθεστώς κυριαρχίας από τους Βρετανούς θεωρήθηκε άμεσα αναγκαία η χαρτογράφηση του νησιού. Τότε, ο Kitchener είχε μόλις τελειώσει με την χαρτογράφηση της Παλαιστίνης και κρίθηκε ως ο πλέον κατάλληλος για την αντίστοιχη δουλεία στην Κύπρο. Έφτασε στο νησί το Σεπτέμβριο του 1878[1]. Ήταν 28 χρονών, «ένας συνηθισμένος επιβάτης σε ένα από τα πλοία που έφτασαν από την Αλεξάνδρεια της Μικράς Ασίας… Κατά την παραμονή του στην Κύπρο, ύψωσε την Βρετανική σημαία στην κορυφή του βουνού του Τροόδους, δημιούργησε τον πρώτο αξιόπιστο χάρτη του νησιού, και μεγάλωσε το πιο δημοφιλές μουστάκι στον κόσμο».[2]

Herbert Horatio Kitchener

Η σύγκρουση με τον Wolseley

Ο Sir Garnet Wolseley, πρώτος Ύπατος Αρμοστής του νησιού, ήθελε μια γρήγορη και πρόχειρη τοπογράφηση του νησιού για σκοπούς εσόδων και κυρίως για να μπει σε τάξη το φορολογικό σύστημα της δεκάτης. Ωστόσο, ο Kitchener είχε κατά νου ένα «λεπτομερή επιτελικό χάρτη, κλίμακας μίας ίντσας προς ένα μίλι…»[3] Του παραχωρήθηκε μια μικρή ομάδα ανδρών,[4] σε αντίθεση με τις απαιτήσεις του Wolseley, ο οποίος απαιτούσε μεγαλύτερο εργατικό δυναμικό για γρηγορότερα αποτελέσματα. Ο Wolseley θεωρούσε ότι ο Kitchener είχε υπερβολική αυτοπεποίθηση και ότι η έρευνα θα έπρεπε να τελεί υπό την αιγίδα του στρατού και όχι του Υπουργείου Εξωτερικών.[5] Από την άλλη, ο Kitchener, μετά την πρώτη του συνάντηση με τον Κυβερνήτη, είχε γράψει σε γράμμα προς την αδερφή του, Emily, ότι «…όλα είναι ένα χάος».[6] Παρ’ όλα αυτά, όταν στις 18 Οκτωβρίου 1878[7] κατέφτασαν στο νησί οι σκαπανείς και ο υπόλοιπος εξοπλισμός που απαιτείτο, ο Kitchener και οι συνεργάτες του ξεκίνησαν το έργο τους.

Αφού ο Wolseley τους κάλεσε ζητώντας τους να περιορίσουν την έρευνα λόγω οικονομικών δυσκολιών, ο Kitchener έγραψε στο Υπουργείο Εξωτερικών, ελπίζοντας για υποστήριξη, γεγονός που προσέβαλε τον Ύπατο Αρμοστή, ο οποίος, προφασιζόμενος οικονομικούς λόγους, διέταξε τον τερματισμό των εργασιών. Αμέσως μετά την ανάκλησή του, ο Kitchener έγραψε στο Λόρδο Salisbury από το Λευκόνοικο, ικετεύοντάς τον να του επιτραπεί η επίδειξη, στη Βρετανία, της μέχρι τότε έρευνας.[8] Από τον Οκτώβριο του 1878 μέχρι το Μάιο του 1879, ο Kitchener και οι συνεργάτες του είχαν προχωρήσει σε αρχική τριγωνοποίηση και σε περιορισμένη λεπτομερή έρευνα 318,65χμ2.[9]

Η επιστροφή

Σχεδόν ένα χρόνο αργότερα, στις 2 Μαρτίου 1880,[10] ο Kitchener επέστρεψε στη Λευκωσία μετά από πρόσκληση του Sir Robert Biddulph, διάδοχου του Wolseley. Στις υποχρεώσεις του προστέθηκαν άλλα δύο τμήματα: το μητρώο των πωλήσεων γης και το γραφείο για την καταχώρηση και αξιολόγηση γης.[11] Τότε, ανάφερε και την πρόθεση του για ανασκαφές στην Κύπρο, για λογαριασμό του Βρετανικού Μουσείου.[12]

Τριγωνομετρική χωρομέτρηση της Νήσου Κύπρου υπό τη διεύθυνση του Herbert Horatio Kitchener

Στις 15 Ιουνίου 1880[13] η έρευνα ξανάρχισε. Η λεπτομέρεια με την οποία ο Kitchener και το συνεργείο του προχώρησαν στην έρευνά τους είναι διακριτή στους τελικούς χάρτες, όπου κανείς βρίσκει σημειώσεις για κτιριακά συγκροτήματα χωριών και μικρών οικισμών, και αριθμούς πληθυσμών. Ο ίδιος είχε γράψει πως «…ο χάρτης, τον οποίο θα ετοιμάσω θα δείχνει ένα μεγάλο αριθμό ονομάτων, πέρα από αυτά των πόλεων, των χωριών και των ποταμών. Είναι καθήκον μου να μαζέψω οποιοδήποτε όνομα μπορέσω, ούτως ώστε να είμαι σε θέση να παρουσιάσω ονομασίες τοποθεσιών, μικρών ρεματιών, λόφων, ποταμών κτλ…»[14]

Μέχρι το τέλος του 1882 η χαρτογράφηση και τοπογράφηση του νησιού είχε τελειώσει. Το σύνολο των τοπογραφημένων περιοχών ανέρχεται στα 17 630χμ2.[15] Ο τελικός χάρτης του νησιού τυπώθηκε τον Απρίλιο του 1885 και είναι χαραγμένος πάνω σε δεκαέξι πλάκες χαλκού.[16]

Η αρχή της κτηματολογικής υπηρεσίας Κύπρου

Το σημαντικότερο ήταν η σύσταση και διαχείριση υποθηκοφυλακείου, το οποίο στάθηκε η αρχή της κτηματολογικής υπηρεσίας Κύπρου. Ο χάρτης του Kitchener θα αποτελούσε από τότε και στο εξής τη βάση για περαιτέρω έρευνα του νησιού σχετικά με εντοπισμό χωριών, δρόμων και σιδηροδρόμων, τον υδροσχεδιασμό και την υδατική πολιτική, την δασική πολιτική, τη γεωργία και κτηνοτροφία και τις ανασκαφές.

Ο Kitchener αποχώρησε από την Κύπρο στις αρχές του 1883. Δύο χρόνια μετά έγραψε ότι «το σύστημα που δημιουργήθηκε στην Κύπρο θα μπορούσε θετικώς να υιοθετηθεί ως μοντέλο και για την Αγγλία – μια εγγραφή τίτλων και υποθηκών, και ένας ολοκληρωμένος κανονισμός για την απευθείας μεταβίβαση των ακινήτων χωρίς την παρέμβαση του συμβολαιογράφου»,[17] φανερώνοντας την αποδοτικότητα του έργου που είχε εκπονηθεί στο νησί.

Η ζωή του στην Κύπρο

Εκτός από την εκτροφή αλόγων,[18] τον Toby, την κατοικίδια αρκούδα του, και το κυνήγι,[19] το μεγάλο πάθος του ήταν η συλλογή αρχαίων, κεραμικών και άλλων έργων τέχνης.  Προωθούσε, μάλιστα, ένα πρόγραμμα τεχνών και χειροτεχνιών στη Λευκωσία.[20] Κατά τη διάρκεια της χαρτογράφησης του νησιού, και αφού ανακάλυπτε αρχαιολογικούς χώρους, ο Kitchener έπαιρνε άδεια για ανασκαφές.[21] Πρωτοστάτησε στη δημιουργία του Κυπριακού Μουσείου, καταφέρνοντας να αποσπάσει χρηματικό ποσό από την Κυβέρνηση. Διετέλεσε ο πρώτος επίτιμος γραμματέας και Διευθυντής του Μουσείου.[22]

[1] Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, σ. 153.

[2] Εφημερίδα Cyprus Mail, Λευκωσία, 8 Δεκεμβρίου 1963.

[3] Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, σ. 153.

[4] Στο ίδιο.

[5] P. Warner, Kitchener (Hamish Hamilton, Λονδίνο 1985), σ. 30.

[6] R. Shirley, Kitchener’s survey of Cyprus 1878-1883: The first full triangulated survey and mapping of the island (The Bank of Cyprus Foundation, Λευκωσία 2001), σ. 16.

[7] Ο Pollock αναφέρει ότι το συνεργείο έφτασε στο νησί στις 17 Οκτωβρίου του 1878. J. Pollock, Kitchener (Robinson, Λονδίνο 2002), σ. σ. 42. Ωστόσο ο Kitchener στην τελική έκθεση για την έρευνα (14 Φεβρουαρίου 1883) αναφέρει ότι το συνεργείο έφτασε στις 18 Οκτωβρίου 1878.

[8] Στο ίδιο, Shirley, Ό. π., σσ. 62-63.

[9] Shirley, Ό. π., σ. 64.

[10] Pollock, Ό. π., σ. 45.

[11] Shirley, Ό. π., σ. 19.

[12] G. Arthur, Life of Lord Kitchener, τομ. 1 (Macmillan & Co. Limited, Λονδίνο 1920), sσ. 38-9.

[13] Shirley, Ό. π., σ. 66.

[14] Στο ίδιο, σ. 65.

[15] Στο ίδιο, σ. 64. Ο αριθμός είναι κατά 5 767,9χμ2 μεγαλύτερος από τη συνολική έκταση της Κύπρου. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι υπήρξαν περιοχές οι οποίες χαρτογραφήθηκαν με βάση περισσότερες από μία κλίμακες.

[16] Ο χάρτης του Kitchener είχε κυκλοφορήσει και σε βιβλιοπωλεία. Εφημερίδα Ένωσις, Λάρνακα, 30 Μαρτίου 1889.

[17] Arthur, Ό.π., σ. 45.

[18] Στο ίδιο, σ. 42.

[19] Στο ίδιο, σ. 20.

[20] Στο ίδιο, σ. 43.

[21] Εφημερίδα Αλήθεια, Λευκωσία, 10 Απριλίου 1886.

[22] Εφημερίδα Αλήθεια, Λευκωσία, 1 Ιουλίου 1882.