Της Ιλιάνας Κουλαφέτη

«Καλά αυτό θα της γράψεις;», λέει με απορία χιλίων καρδιναλίων κάποια στιγμή ο Νικ Βαλλελόνγκα στον Τόνυ Λιπ για το γράμμα που ετοιμαζόταν να γράψει στη σύζυγό του, περιγράφοντάς της πώς περνάνε οι μέρες τους κατά τη διάρκεια της μουσικής περιοδείας, στην ταινία Green Book. «Το ξέρεις πως αυτό είναι αξιολύπητο, έτσι;», συνέχισε. «Προσπάθησε να της γράψεις, αυτά που θες να της πεις, με έναν τρόπο που κανείς άλλος δεν της το έχει πει». Στην αλληλογραφία, θα έλεγε κανείς, γράφουμε λόγια όμορφα, λόγια με υποσχέσεις, λόγια που ανασύρουν μέσα από την ψυχή του παραλήπτη τις πιο μύχιες σκέψεις. Λόγια που προκαλούν έρωτα. Και κάπως έτσι ο Τόνυ Λιπ μετά από εκείνες τις παρατηρήσεις, έγραψε στη σύζυγό του, τα πιο όμορφα λόγια που της είπε στην μακροχρόνια σχέση τους.

Image result for green book letters to wife

Λίγες μέρες μετά, και αφού η σκηνή με την αλληλογραφία στην οσκαρική ταινία παρέμεινε χαραγμένη στο μυαλό μου, βασανίζοντάς με ευχάριστα, συνάντησα μια φίλη. Τη Βάλια Ματσεντίδου.

«Έχω μία ιδέα», μου είπε και την πρόσεξα σκεφτική. «Θέλω να κάνω ένα εργαστήρι γραφής για την ανάμνηση, για την απώλεια. Ένα εργαστήρι αλληλογραφίας μεταξύ αγνώστων όπου ο καθένας θα μπορεί να τοποθετήσει τις σκέψεις του στο χαρτί».

Η ιδέα της γυρόφερνε καιρό στο μυαλό και η έκθεση Πενταδάκτυλος στη Λεβέντειο Πινακοθήκη αποτέλεσε την κατάλληλη αφορμή. Ποίηση, έργα τέχνης, φάκελοι, μολύβια, αλληλογραφία. Ένας κόσμος που υπήρξε ως ανάγκη τις προηγούμενες δεκαετίες, ένας κόσμος που χάθηκε υπό το αγενές βλέμμα της διαρκώς εξελισσόμενης τεχνολογίας.

Δεν θα μπορούσα παρά να μην ενθουσιαστώ και να επιμείνω πως είναι ό,τι καλύτερο έχω ακούσει τον τελευταίο καιρό. «Ας γράψουμε σε άγνωστους λοιπόν», σκέφτηκα κι εγώ. Έτσι κι αλλιώς, η παρατεταμένη έκθεσή μας σε οθόνες και η συνεχής χρήση πληκτρολογίου μας έχουν οδηγήσει στην απώλεια των πιο δεδομένων ικανοτήτων: της γραφής, της ομιλίας, της συνομιλίας, της ακοής.

Η Βάλια Ματσεντίδου, Μουσειοπαιδαγωγός στο επάγγελμα βρίσκεται πλέον εντός και εκτός μουσείων όπου επιλέγει να μοιράζει τη δική της γνώση. Ανακατεύεται γενικά από ‘δω κι από ‘κει και όπου υπάρχει γενικότερη τάση ευφάνταστης δημιουργίας. Με μία Polaroid στο χέρι κι ένα μολύβι στην τσέπη καταγράφει στιγμές· ιστορίες αληθινές και φανταστικές που πάντα συνοδεύουν μία εικόνα, ή όπως η ίδια δηλώνει «τη στιγμή που δεν έμελλε να κρατήσει για πάντα».

Βάλια Ματσεντίδου – Στους δρόμους της Λευκωσίας με μια Polaroid κι ένα μολύβι

Σπάνια θα τη δεις πίσω από το τιμόνι και ακόμη σπανιότερα χωρίς φωτογραφική μηχανή, παντός ειδών. Τις περισσότερες φορές διαλέγει να καλύπτει μεγάλες αποστάσεις περπατητή, γιατί αυτό της δίνει την ευκαιρία να αφουγκραστεί την πόλη, να τη διαβάσει, να τη μυρίσει και να την καταγράψει: με τον φακό, με το μολύβι, με φαντασία.

Τον Ιούνιο λοιπόν, έβαλε τις σκέψεις της κάτω, δούλεψε με την απαράμιλλη εργατικότητα που τη διακρίνει και πραγματοποίησε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα εργαστήρια γραφής με την ονομασία «Φίλοι δι’ αλληλογραφίας». Ένα υπέροχο εργαστήριο όπου άγνωστοι μεταξύ τους άνθρωποι μέσα από μία σειρά δραστηριοτήτων αλληλογράφησαν ο ένας στον άλλον, ανακαλώντας αναμνήσεις. Αφορμώμενοι από τα έργα τέχνης της έκθεσης «Πενταδάκτυλος» της Λεβέντειου Πινακοθήκης, θυμήθηκαν, πόνεσαν, έγραψαν, ανακουφίστηκαν, λυτρώθηκαν. Συναντήθηκαν και συνειδητοποίησαν πως μέσα από αυτή την υπέροχη επιστολική δραστηριότητα, τα συναισθήματα είναι ακόμη εκεί και περιμένουν ένα χέρι να τα αποτυπώσει πάνω σε γραμμές, να μπουν σε φάκελους, να ταξιδέψουν, να ακουστούν, να καλύψουν το κενό, να ελαχιστοποιήσουν την απώλεια.

Η αλληλογραφία

Η αλληλογραφία είναι ένα πολύ συχνό φαινόμενο που συναντάμε πλέον στη λογοτεχνία. Κι αυτό γιατί η αλληλογραφία είναι η λογοτεχνία του απολεσμένου άλλου. Γράφουμε για την απώλεια, την απουσία, την αγάπη, τον έρωτα, τη φιλία. Σε κάθε γράμμα εσωκλείουμε πάντα ένα μικρό μέρος του χαρακτήρα μας. Μια μικρή πινελιά του εγώ μας, την οποία φροντίζουμε να κοσμήσουμε γιατί πάντα υπάρχει ένας ενδιαφερόμενος παραλήπτης στην άλλην άκρη. Τα γράμματα έχουν περισσότερους από έναν σκοπό∙ ενημερώνουν, ιντριγκάρουν, συγκινούν, επαναφέρουν μνήμες. Και ο γραπτός λόγος προσφέρεται κατά πολύ για όλα όσα δυσκολευόμαστε να πούμε προφορικά. Είναι από μόνη της λογοτεχνία και πώς θα μπορούσε να μην αποτελεί μέρος της εξάλλου;

Η Βάλια Ματσεντίδου συμπληρώνει τις σκέψεις και εξηγεί γιατί επιλέγει ως τρόπο έκφρασης την αλληλογραφία

«Αλληλογραφία. Από το αλληλο +γραφώ. Δυο πρόσωπα που γράφουν. Η επικοινωνία μεταξύ των δύο προσώπων γίνεται με ανταλλαγή επιστολών. Αλληλογραφία για πολλούς λόγους. Γιατί αυτό το σύνολο των γραπτών τους αποτελεί ένα κοινό έργο και μου αρέσουν τα συνεργατικά έργα.

Η αλληλογραφία απαιτεί συνεργασία, κατανόηση και προσοχή.

Στέλνω ένα γράμμα και περιμένω μια απάντηση. Μπορεί να μην ρωτάω κάτι αλλά έχω ανάγκη από αυτή την απάντηση. Κι αυτή η απάντηση που λαμβάνω είναι απόδειξη της προσοχής που μου δίνει ο άλλος. Θα σταθώ όμως στη χειρόγραφη της μορφή. Το χειρόγραφο γράμμα που προσωπικά αντιμετωπίζω σαν μια «χαμένη τέχνη» την οποία θέλω να αναβιώσω. Αυτό το μοίρασμα, αυτή η ανταλλαγή που γίνεται με μέσο τη γραφή στο χαρτί συμβολίζει για μένα την αναλογική εποχή. Τότε που οι άνθρωποι ήταν λιγότερο βιαστικοί. Υπάρχει σήμερα αυτή η τάση για επιστροφή στο αναλογικό. Βινύλια, φιλμς, γιατί όχι και χειρόγραφα λοιπόν; Εγώ υποστηρίζω το αναλογικό με την Polaroid φωτογραφική μου. Γιατί όχι και με την αλληλογραφία; Πιστεύω σ’ αυτή την ιδέα του πιο διαλογιστικού τρόπου να βιώνει κανείς ορισμένα πράγματα. Όταν φτάσεις στο σημείο που έχουν τα πάντα χάσει την αξία τους στο βωμό του γρήγορου ή του ψηφιακού, όταν αυτό σε έχει κουράσει, τότε αντιλαμβάνεσαι ότι πρέπει να ρίξεις τους ρυθμούς για να δώσεις περισσότερη σημασία. Κι αυτό προσπαθώ να προωθήσω με τη δουλειά μου.

Το αναλογικό, το αργό, αυτό που επειδή ακριβώς του αφιερώνεις χρόνο και το παρατηρείς αποκτά και μεγαλύτερη αξία. Πόσο μάλλον με την αλληλογραφία που είναι και συλλογική πράξη. Αφιερώνεις χρόνο στον άλλο κι ο άλλος σε σένα. Δεν είναι οθόνη. Είναι χαρτί και μολύβι και χρόνος και μοίρασμα. Αυτή η αναμονή να λάβεις μια απάντηση που μπορείς να την αγγίξεις. Αυτή είναι που με μαγεύει. Μια απάντηση που από ένα γραφείο, ένα άλλο δωμάτιο, βρέθηκε στα χέρια σου, από κάποιον άνθρωπο που περιμένει την επόμενη σου λέξη. Αυτό το απρόσμενο κι εκείνη η έκπληξη. Όλη μας η ζωή εξάλλου είναι μια αναμονή και μια έκπληξη!

Η αλληλογραφία είναι κίνητρο. Για να γράφουμε περισσότερο, για να γνωρίσουμε κάτι ακόμα από τον εαυτό μας, μέσα από κάθε γράμμα που κλείνουμε στο φάκελο ή ακόμα και στο συρτάρι. Μπορεί να αποτελεί ατομική ή συνεργατική μορφή ψυχοθεραπείας. Είναι η σύνδεση με τον εαυτό ή με κάποιον άλλον. Αλληλογραφία λοιπόν για όλα τα πιο πάνω. Κι έτσι επιχειρώ να επαναφέρω αυτή την παλιά συνήθεια, για ευημερία.

Και όλα αυτά είναι μία πραγματικότητα, σκέφτομαι. Έχουμε όλοι την ανάγκη να αναμοχλεύσουμε τις λέξεις, να δημιουργήσουμε προτάσεις και παραγράφους, να στρατεύσουμε όλες τις λογοτεχνικές μας ικανότητες για να εκφράσουμε τα πιο απλά μας συναισθήματα. Να αποδείξουμε πόσο μας λείπει κάποιος, πόσο θα ευχόμασταν να είναι κοντά μας ή και να εκφράσουμε τα χιλιάδες συναισθήματα που μας προκαλεί ένας άνθρωπος.

Η Βάλια πριν κλείσει τη συζήτηση, σημειώνει:

«Γράμματα γραμμένα στο χαρτί με το χέρι. Χειρόγραφα συναισθήματα που πιάνουν τη μορφή ιστοριών των ανθρώπων της πόλης. Γραμμένα ανώνυμα ή επώνυμα. Που έχουν σταλεί ή που έμειναν χωρίς παραλήπτη. Την τέχνη του χειρόγραφου. Αυτή την τέχνη θέλω να ζωντανέψω. Μέσα από τις δράσεις και τα εργαστήρια που έχω οργανώσει αντιλήφθηκα ότι ο κόσμος της Λευκωσίας δεν θέλει και πολύ για να γράψει. Δώσε του μια αφορμή και ένα μολύβι και θα αρχίσει να ενώνει τις λέξεις μεταξύ τους ζωντανεύοντας μνήμες συγκινησιακά. Έχει ανάγκη να γράψει. Όχι σκυφτός σε μια οθόνη, μα μπροστά από ένα αντικείμενο σε ένα μουσείο ή ακόμα και στη θέαση της αστικής φυσικής ομορφιάς που βρίσκεται παντού, φτάνει κανείς να την παρατηρήσει. Επιστολές με ή χωρίς παραλήπτη λοιπόν. Ένα κατεξοχήν μέσο ψυχοθεραπείας αυτή η χειρόγραφη αλληλογραφία. Η διάσωση των στιγμών και των ιστοριών μας μέσα από το μοίρασμα με έναν παραλήπτη. Ώσπου μια μέρα αυτά τα χαρτιά να λένε την ιστορία μας, όμοια με τον τρόπο που την κληρονομήσαμε εμείς από τους προγόνους μας».

Τι περιμένετε λοιπόν; Στο δικό μας εργαστήρι, μας έδωσε έναν άδειο φάκελο, ως δώρο.

Αφορμή, είπε, να γράψουμε σε κάποιον άλλο.

Βρείτε την εδώ: A Polaroid Memory και μείνετε συντονισμένοι, γιατί μας προειδοποίησε: θα κάνει κι άλλα εργαστήρια.