Της Μαρίας Χριστοδούλου

Με το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και την εισβολή των ιταλικών στρατευμάτων στην Ελλάδα τον Οκτώβριο του 1940, οι Άγγλοι κάλεσαν τους Κύπριους – Έλληνες και Τούρκους – να καταταχθούν στο Κυπριακό Σύνταγμα (Cyprus Regiment) του αγγλικού στρατού. Υπό τη γενικότερη εξαθλίωση που επικρατούσε, η επιταγή των 30 αγγλικών σελινιών που εισέπραττε κάθε μήνα η οικογένεια του εθελοντή αποτελούσε αδιαμφισβήτητα κίνητρο και κάποια ανακούφιση. Με τη λήξη του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου ωστόσο, γεννήθηκε στην Κύπρο το «Κίνημα για την Αποστράτευση» που εντασσόταν στο ευρύτερο πλαίσιο του αντιαποικιακού αγώνα που φούντωσε τη συγκεκριμένη περίοδο. 

Εργατικό, ενωτικό, αριστερό, αντιφασιστικό και αντι-ιμπεριαλιστικό

Το κίνημα για την αποστράτευση στην Κύπρο δεν περιοριζόταν απλώς στην πρακτική διαδικασία της αποστράτευσης των εθελοντών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Αντιθέτως, ήταν άρρηκτα συνδεδεμένο με την προ-εργατική, ενωτική πολιτική του ΑΚΕΛ, εμποτισμένο από τα αριστερά, αντιφασιστικά και αντι-ιμπεριαλιστικά ιδεώδη. Δεν αποτελούσε μόνο προσπάθεια για απόλυση των Κυπρίων από το στρατό και δίκαιη επανένταξη τους στην κοινωνία, αλλά ταυτόχρονα και αγώνα για αυτοδιάθεση του νησιού και Ένωση με την Ελλάδα. Το νόημα του αγώνα για αποστράτευση ήταν καθαρά πολιτικό˙ ήταν αγώνας για απελευθέρωση. Έτσι, στις διαδηλώσεις που οργάνωνε η ΕΚΑ (Επιτροπή Κυπρίων Απόστρατων) σε όλες τις πόλεις, τα αιτήματα ήταν και πολιτικά και οικονομικά.

Άλλη η γνώμη των Βρετανών

Οι Βρετανοί πίστευαν ότι οι 10000 Κύπριοι που υπηρέτησαν στη Μέση Ανατολή ήταν βαθιά διαποτισμένοι από αντιβρετανικά, φιλελληνικά αισθήματα που καλλιεργούσε το ΑΚΕΛ, το οποίο βρισκόταν σε στενή επαφή με το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ. Η αποστράτευση των Κυπρίων έπρεπε να γίνει υπό αστυνόμευση, σταδιακά και σε μικρές ομάδες. Η Κυβέρνηση υποστήριζε ότι οι απόστρατοι δεν θα έπρεπε να παίρνουν χρήματα, αλλά γραπτή βεβαίωση, η οποία θα εξαργυρωνόταν στα γραφεία των επαρχιακών διοικήσεων, στοχεύοντας έτσι στη διάσπαση των στρατιωτών σε όλο το νησί και την αποφυγή σύστασης πυρήνων.

Το Πρώτο Παγκύπριο Συνέδριο

Το Α’ Παγκύπριο Συνέδριο των Κυπρίων Αποστράτων πραγματοποιήθηκε πριν το τέλος του πολέμου, στις 28 Ιανουαρίου 1945, με σκοπό να θέσει τις βάσεις μίας Παγκύπριας Οργάνωσης. Οι 76 αντιπρόσωποι απ’ όλη την Κύπρο που έδωσαν το παρόν τους εξέλεξαν 17μελή Κεντρική Επιτροπή, με Γενικό Γραμματέα το Ν. Κρασιά και έλαβαν τις πρώτες επίσημες αποφάσεις της ΠΕΚ:

– Ίδρυση Ταμείου Προνοίας υπό την Κυβέρνηση, το οποίο να διευθύνεται από αιρετούς αντιπροσώπους των οργανώσεων των αποστράτων
– Έλεγχος επί του ετήσιου εράνου της παπαρούνας
– Βελτίωση ψυχαγωγίας και ανέσεων του Κύπριου στρατιώτη
– Ίδρυση καντινών για υποβολή διαμαρτυριών όσον αφορά τον ιματισμό
– Αγώνας υπέρ των βασικών αιτημάτων του Κυπριακού λαού, ήτοι της εθνικής αποκαταστάσεως

Αιματηρές Συγκρούσεις – Ο θάνατος του Τάκη Κυθραιώτη

Η πιο βίαιη αντίδραση εναντίον του κινήματος εκδηλώθηκε στις 8 Οκτωβρίου 1945, όταν πέντε στρατιώτες τραυματίστηκαν και ο λοχίας Τάκης Κυθραιώτης του λόχου 1226 του Βασιλικού Μηχανικού, σκοτώθηκε από Βρετανικά πυρά στο Transit Camp Αμμοχώστου. Οι παρευρισκόμενοι στρατιώτες είχαν αντιληφθεί πως σκοπός της εκεί τους συγκέντρωσης ήταν η επαναμεταφορά τους στο εξωτερικό ως δύναμη ενάντια στα εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα που φούντωναν σε Ευρώπη, Αφρική και Ασία – όπως και το Κυπριακό. Εκατοντάδες στρατιώτες απομακρύνθηκαν από την Κύπρο παρά τη θέληση τους για να εξυπηρετήσουν την ανελεύθερη πολιτική των Βρετανών, ενώ άλλοι τόσοι εκτοπίστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης και φυλακές στην Ανατολή, όπου οι συνθήκες διαβίωσης ήταν άθλιες.

Η εφημερίδα Απόστρατος

Στις 8 Μαΐου 1946, ημερομηνία σημαδιακή, αφού έκλεινε τότε ένας ακριβώς χρόνος από τη νίκη των Συμμάχων, κυκλοφόρησε το πρώτο τεύχος του Απόστρατου. Η εφημερίδα Απόστρατος ήταν το επίσημο όργανο του κινήματος. Η τακτική της εβδομαδιαία έκδοση ήταν κάθε Δευτέρα πρωί. Το λογότυπο που καταλάμβανε όλο το πάνω μέρος του εντύπου δεν άφηνε ιδιαίτερα περιθώρια αμφιβολίας ως προς το περιεχόμενο του: Η Ακρόπολη με τον Παρθενώνα στα αριστερά, καθώς ο ήλιος ανατέλλει στο πίσω μέρος τους, ρίχνοντας τις μακριές, φωτεινές του αχτίδες στο μικρό νησί που βρίσκεται στα δεξιά της σελίδας. Στο κέντρο της Κύπρου παρατηρούμε τα όπλα ενός στρατιώτη αφημένα στο έδαφος, ενώ αυτός στρέφει το βλέμμα του και απλώνει τα χέρια προς την Ελλάδα.

Το λογότυπο της εφημερίδας «Απόστρατος»

Το νέο «Κυπριακό Σύνταγμα»

Το γεγονός πως οι Βρετανοί διατήρησαν την προσωνυμία «Κυπριακό Σύνταγμα» για τον τακτικό στρατό που συνέχισαν να συντηρούν καθαρά λόγω ιμπεριαλιστικής πολιτικής θεωρείτο προσβολή για τους αποστράτους. Διακήρυτταν ότι οι σκοποί ιδρύσεως του Κυπριακού Συντάγματος του οποίου εκείνοι αποτέλεσαν κομμάτι ήταν εντελώς αντίθετοι με του τότε υφιστάμενου. Όσα εκπροσωπούσε το νέο «Κυπριακό Σύνταγμα» ατίμαζαν τον αγώνα τους.

«Για μας δεν υπάρχει Κυπριακό Σύνταγμα σήμερα, αλλά ένα μισθοφόρο τάγμα εργασίας από ανθρώπους που πιάστηκαν στα δίκτυα της ξένης Κυβέρνησης σαν αποτέλεσμα της αδυναμίας της, της ανικανότητας της να λύση στοιχειώδη προβλήματα του τόπου μας… Η στρατολογία πρέπει να σταματήσει και το «Κυπριακό Σύνταγμα»! να διαλυθή γιατί η Κύπρος μας δεν θέλει σήμερα ούτε Στρατούς ούτε Στόλους. Εκείνο που επίμονα ζητά είναι τη Λευτεριά που κέρδισε πολεμώντας τη βία και την υποδούλωση».

Οι αριθμοί

Σύμφωνα με την ΠΕΑ (Παγκύπρια Ένωση Αποστράτων), το Κυπριακό Σύνταγμα αριθμούσε 16451 στρατιώτες, από τους οποίους 5633 υπηρέτησαν στο εξωτερικό, 233 σκοτώθηκαν και 47 αγνοούνταν. Στον αριθμό πρέπει να προστεθούν και οι 4000 απόστρατοι της ΚΕΔ (Κυπριακή Εθελοντική Δύναμη), με το σύνολο των Κυπρίων εθελοντών του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου να φτάνει σε κάτι περισσότερο από 20000 ψυχές.

Ο Απόστρατος εξέδωσε το 42ο του φύλο στις 3 Μαρτίου 1947 και σταμάτησε την κυκλοφορία του μετρώντας λιγότερο από ένα χρόνο ζωής. Η αποικιακή κυβέρνηση δεν ανταποκρίθηκε ποτέ επαρκώς στα αιτήματα της ΠΕΑ. Τα λιγοστά μέτρα που αποπειράθηκε να προωθήσει κατά καιρούς ήταν ελλιπή, ενώ ακόμα και η μειοψηφία των αποστράτων που «επωφελήθηκε» παρέμεινε δυσαρεστημένη, αφού η κυβέρνηση δεν ανταποκρινόταν στις πρόνοιες που η ίδια εξήγγειλε. Οι φωνές των αποστράτων σίγασαν σταδιακά.

Για περισσότερες πληροφορίες: Μαρία Χριστοδούλου, «Το κίνημα για αποστράτευση στην Κύπρο», στο Αλέξης Αλέκου (εκδ.), Ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος μέσα από τον Τύπο (Λευκωσία: Γραφείο Τύπου και ΠΛηροφοριών, 2016), σσ. 93-114.