«Αν περπατήσεις στους εγκαταλελειμμένους δρόμους του νύχτα, θα ακούσεις τις κραυγές των θυμάτων που κλαίνε για βοήθεια. Γυναικείες κραυγές, παιδικές κραυγές βγαίνουν από τα σπλάχνα των ερειπωμένων σπιτιών. Κάποιοι κλαίνε από το ’74. Άλλοι από το ’64. Το ερήμωσαν το χωριό».

Είναι οι λαϊκοί θρύλοι, εμποτισμένοι με την ιστορική αλήθεια που θα ακούσεις να σου λένε όταν μιλήσεις για το χωριό του Άη-Σωζόμενου. Μισό χιλιόμετρο μόλις έξω από το χωριό Ποταμιά στη Λευκωσία, ο μικρός οικισμός του Άγιου Σωζόμενου στέκει ερειπωμένος. Λίγα σπιτάκια πλινθόκτιστα ξεπροβάλλουν ενώ μεταξύ τριών εκκλησιών.

Η μισογκρεμισμένη εκκλησία του Αγίου Μάμαντος μαρτυρεί τα πρώτα σημάδια ζωής, από τον 15ο αιώνα. Οι γοτθικές της καμάρες στέκουν κενές. Ο επισκέπτης μπορεί να νιώσει την εγκατάλειψη κοιτάζοντάς την. Όμως πεισματικά παραμένει όρθια θυμίζοντας πως κάποτε σε αυτό το χωριό υπήρχε ζωή.

Λίγα μέτρα πιο κάτω ακόμη ένα εκκλησάκι, κάπως πιο σύγχρονο. Ένας δρόμος πέντε-έξι σπίτια, ένα τουρκικό σχολείο.

Η ονομασία

Οι λιγοστές πηγές αναφέρουν πως το χωριό ήταν μεικτό το 1800 ενώ το 1830 οι Τουρκοκύπριοι υπερτερούσαν των Ελληνοκυπρίων.  Το 1958 οι Τουρκοκύπριοι κάτοικοι το ονόμασαν «Αρπαλίκ» που σημαίνει «τόπος του κριθαριού».

Ωστόσο, σήμερα είναι γνωστό ως Άγιος Σωζόμενος ονομασία που φέρεται να έλαβε από τον ομώνυμο Άγιο ο οποίος ασκήτεψε στην περιοχή. Το ησυχαστήριό ου βρίσκεται στο κούφωμα ενός λόφου, λίγα μόνο μέτρα έξω από το χωριό. Σήμερα, έχει μετατραπεί σε εκκλησάκι για προσκύνημα ενώ χαρακτηριστικό είναι πως από τις τοιχογραφίες που χρονολογούνται από τον 11ο έως τον 16ο αιώνα λείπουν τα μάτια: μια τακτική που εφάρμοζαν οι Τούρκοι στρατιώτες στις χριστιανικές εκκλησίες.

Η εγκατάλειψη

Ο Άγιος Σωζόμενος, χωριό μεικτό, υπήρξε ένα από τα «θύματα» της τουρκοκυπριακής ανταρσίας και των ταραχών. Το περιοδικό Time περιγράφει στις 14 Φεβρουαρίου 1964:

«Εφτά Ελληνοκύπριοι επιβαίνοντες σε ένα Land Rover πλησίασαν το χωριό. Οι Έλληνες είπαν πως ήθελαν να ξεκινήσουν μια τουρπίνα νερού που εξυπηρετεί ένα χωριό εκεί δίπλα και τους έστησαν ενέδρα οι Τουρκοκύπριοι. Οι δε Τουρκοκύπριοι είπαν πως οι επιβαίνοντες στο Land Rover Ελληνοκύπριοι άνοιξαν πυρ εναντίον Τουρκοκύπριων βοσκών. Όπως και αν ξεκίνησε η “φάση” το αποτέλεσμα ήταν να σκοτωθούν δύο Ελληνοκύπριοι στο Land Rover και να πληγωθούν άλλοι δύο πριν καταφέρουν να απομακρυνθούν από το χωριό.  Δεν άργησαν όμως να επιστρέψουν αυτή τη φορά με ενισχύσεις από τα γύρω χωριά. Περικύκλωσαν το χωριό και έγινε μάχη με αρκετές απώλειες και από τις δύο πλευρές. Μετά τη μάχη και την άφιξη ειρηνευτών έφτασαν στο χωριό 50 οπλισμένοι Τουρκοκύπριοι οι οποίοι μετέφεραν τους κατοίκους του χωριού στη Λουρουτζίνα και από τότε το χωριό είναι εγκαταλειμμένο.

Οι λίγοι κάτοικοι του χωριού που παρέμειναν για ακόμη μια δεκαετία το εγκατέλειψαν οριστικά το 1974.

Η τελική απογραφή πληθυσμού το 1992 έγραφε: κάτοικοι 0.

Σήμερα το χωριό του Άη Σωζόμενου, βρίσκεται μόνο και έρημο να θυμίζει πως κάποτε υπήρχε ζωή η οποία χάθηκε λόγω των συγκρούσεων και του πολέμου.

Το μόνο «ζωντανό» στοιχείο που επαναφέρει μνήμες πλέον, είναι το ντοκιμαντέρ του Πανίκου Χρυσάνθου που γυρίστηκε το 1987 και στο οποίο Τουρκοκύπριοι και Ελληνοκύπριοι του χωριού μοιράζονται τις προσωπικές τους ιστορίες από την εποχή του πολέμου.