Συγγραφέας: Δρ Αννίτα Αντωνιάδου, Ακαδημαϊκός, Επιστημονικός Συνεργάτης

Πρωτομαγιά

Η πρώτη μέρα του Μαΐου αποτελεί ημέρα εορτασμού της άνοιξης, ενός εορτασμου που έχει τις ρίζες του στις παγανιστικές εορτές του παρελθόντος, με πολλά από τα αρχαία έθιμα να επιβιώνουν μέχρι και σήμερα. Η σημασία της ημέρας της Πρωτομαγιάς οφείλεται στο γεγονός πως ημερολογιακά η πρώτη ημέρα του Μαΐου βρίσκεται ανάμεσα στην εαρινή ισημερία και το θερινό ηλιοστάσιο.

Τα Ανθεστήρια στον Αρχαίο Ελληνικό Κόσμο

Στην αρχαία Ελλάδα η εναλλαγή των εποχών σχετιζόταν με τον μύθο της αρπαγής της Περσεφόνης που ο Άδης έκλεψε για να την κάνει σύζυγό του. Η Δήμητρα έψαχνε παντού την κόρη της, και μαζί της μαράζωνε και πενθούσε και η φύση. Όταν κατάλαβε ότι η Περσεφόνη είναι στον Άδη την διεκδίκησε, όμως ο Άδης δεν ήταν διατεθειμένος να την αφήσει. Ο Δίας αποφάσισε η κόρη μισό χρόνο (Φθινόπωρο – Χειμώνας) να μένει με τον Άδη στον κάτω κόσμο και μισό χρόνο να επιστρέφει στη μητέρα της (Άνοιξη – Καλοκαίρι).

Οι αρχαίοι Έλληνες, γιόρταζαν τον ερχομό της άνοιξης με την γιορτή των Ανθεστηρίων, αφιερωμένη στην αναγέννηση της φύσης, τα λουλούδια και το κρασί, μια ευκαιρία να κάνουν δώρα στα μικρά παιδιά. Οι εορτασμοί κρατούσαν τρεις ημέρες προς τιμή του Διόνυσου, από την 11η ως την 13η μέρα του μήνα Ανθεστηρίων (αντιστοιχεί στις αρχές Μαρτίου του δικού μας ημερολογίου).

Η πρώτη και δεύτερη μέρα ήταν απόλυτη αργία, ήταν η μέρα του εργάτη. Αυτές τις τρεις μέρες τα πνεύματα των νεκρών επέστρεφαν αλλά με το τέλος των εορτασμών έπρεπε να τα απωθήσουν πάλι στον Κάτω Κόσμο. Σύμφωνα με το μύθο, στα Ανθεστήρια «ανασταινόταν» ο σκοτωμένος θεός Ευάνθης, επίθετο του Διόνυσου, από το χυμένο αίμα του οποίου φύτρωσε η άμπελος.

Image result for ανθεστήρια στον αρχαίο κόσμο

Σάτυρος κουνά μια κοπέλα σύμφωνα με το έθιμο της αιώρας, το οποίο συνδέεται με τα Ανθεστήρια.

Η πρώτη μέρα της γιορτής ονομαζόταν «Πιθοίγια», γιατί άνοιγαν τους πίθους με το καινούργιο κρασί. Η δεύτερη μέρα ονομαζόταν «Χόες» και ήταν η κύρια μέρα της γιορτής των Ανθεστηρίων. Αυτή τη μέρα χρησιμοποιούσαν στο εορταστικό οικογενειακό συμπόσιο μια μικρή οινοχόη, ένα μικρό αγγείο που ονομαζόταν χους. Κάθε ένας είχε τον δικό του χου. Κατά το έθιμο, στο οικογενειακό συμπόσιο λάμβαναν μέρος για πρώτη φορά τα τρίχρονα παιδιά, στα οποία τότε χάριζαν το χου. Πληροφορίες για το έθιμο αυτό, για τον εορτασμό των Ανθεστηρίων, όσο και για τη ζωή των μικρών παιδιών σώζονται σε παραστάσεις αγγείων. Όταν ένα παιδάκι πέθαινε πριν γιορτάσει τα πρώτα του επίσημα Ανθεστήρια, οι δικοί του έβαζαν στον τάφο τον χου που δεν πρόλαβε να χρησιμοποιήσει.

Το συμπόσιο της δεύτερης μέρας με λουλούδια, και κρασί γινόταν σε κλίμα περίσκεψης και περισυλλογής. Υπήρχαν διαγωνισμοί οινοποσίας, αλλά χωρίς μουσική και χορό. Το βράδυ μετά το τέλος του συμποσίου, οι Αθηναίοι, κατευθύνονταν σε πομπή υπό το φως των δαυλών στο ιερό του Διονύσου εν Λίμναις για να αφιερώσουν στο θεό τα στεφάνια. Τα στεφάνια παραδίδονταν στην ιέρεια του Διονύσου, τη Βασίλισσα της πόλης που μαζί με δεκατέσσερις σεβάσμιες Αθηναίες λειτουργούσαν για την ημέρα εκείνη το ιερό.

Η τρίτη μέρα των Ανθεστηρίων ονομαζόταν «Χύτροι». Η ονομασία οφείλεται στις πήλινες χύτρες μέσα στις οποίες μαγείρευαν τα κόλλυβα για τις ψυχές των νεκρών.  Για να απομακρύνουν τα πνεύματα έκλειναν τα ιερά, οι είσοδοι των σπιτιών επιχρίονταν με πίσσα και μασούσαν ράμνο, ένα φυτό που υποτίθεται ότι κρατούσε μακριά τα κακά πνεύματα. Όταν βράδιαζε, άρχιζαν να φωνάζουν στα πνεύματα να φύγουν.

Η εικόνα ίσως περιέχει: 15 άτομα

Γ.Σ.Ο. Ανθεστηρια 1961-Α’ Αστικη Σχολη Λεμεσου / Πηγή: Sofia Pavlidou – Λεμεσού Μνήμες

Πρωτομαγιά και Ανθεστήρια

Όταν οι Ρωμαίοι κατάκτησαν την Ελλάδα, η γιορτή εμπλουτίστηκε. Η αρχική της έννοια αλλοιώθηκε αλλά επιβίωσαν έθιμα σε πολλές περιοχές της Ευρώπης ως απλές λαϊκές γιορτές όπως στεφάνια με λουλούδια, ανακήρυξη του βασιλιά ή της βασίλισσας του Μάη, χορός γύρω από ένα δέντρο ή ένα στολισμένο γαϊτανάκι. Στην Κύπρο πλέον εορτάζεται εθιμοτυπικά με τη στεφάνια στις πόρτες και παρελάσεις.

Από το κέλτικο Bealtaine στην Ιρλανδία, στη Σκωτία, στην Ουαλία, που μεγάλες υπαίθριες φωτιές ανήγγειλαν τον ερχομό του καλοκαιριού και την ελπίδα για καλές σοδειές, στον εορτασμό της Πρωτομαγιάς. Η Πρωτομαγιά είναι μία από τις ελάχιστες γιορτές, χωρίς θρησκευτικό περιεχόμενο πλέον. Ως εργατική γιορτή, καθιερώθηκε στις 20 Ιουλίου 1889 στο Παρίσι, εις ανάμνηση του ξεσηκωμού των εργατών του Σικάγο την 1η Μαΐου 1886.

Η εικόνα ίσως περιέχει: 3 άτομα, υπαίθριες δραστηριότητες

Ανθεστήρια στη Λεμεσό 16/5/1959 – Maria Fiakka Michailidou‎ / Λεμεσού Μνήμες

Τα πρώτα Ανθεστήρια στην Κύπρο του 20ου αιώνα

Τα «Ανθεστήρια», – με πιο διάσημα αυτά της Αμμοχώστου πριν από την τουρκική εισβολή του 1974-, οργάνωσε για πρώτη φορά το 1914 στη Λεμεσό μια επιτροπή κυριών υπό την προεδρία του τότε Δημάρχου Σπύρου Αραούζου ο οποίος είχε διαδεχθεί τον Χριστόδουλο Σώζο.

Πριν από εκατό και πλέον χρόνια λοιπόν και παρά τον πόλεμο στην Ευρώπη,  ο Μάης και η Πρωτομαγιά στη Λεμεσό καλωσορίστηκαν με ειδική γιορτή. Στις υπόλοιπες κυπριακές πόλεις η ημέρα πέρασε απαρατήρητη. Στη Λεμεσό παρέλαση από ανθοφόρους δεσποινίδες, εθνικούς χορούς από την μαθητιώσα νεολαία, τραγούδια από τη χορωδία του Γεώργιου Χουρμούζιου και μουσική από τη Φιλαρμονική της πόλης. Στο αποκορύφωμα της εορτής «αγριος ανθοπόλεμος, του οποίου τα μυρωμένα πυρομαχικά θα παρέχονται υπό Κυριών εις τους πολεμιστάς αντί 2 γροσιών κατά δεσμίδα» ενώ το βραδύ πανηγυρικά βεγγαλικά . Η γιορτή φιλοξενήθηκε στον Δημόσιο Κήπο, ενώ υπήρχε εισιτήριο για την ενίσχυση της Φιλαρμονικής.

Η εικόνα ίσως περιέχει: 1 άτομο

Ανθεστήρια 1963, Γ.Σ.Ο Κολλέγιο Λεμεσού / Maro Kouzi – Λεμεσού Μνήμες

Τα Ανθεστήρια, σαν οργανωμένη γιορτή της άνοιξης και των λουλουδιών, άρχισαν να γιορτάζονται στην Αμμόχωστο γύρω στο 1915, ενώ η πρωτεύουσα Λευκωσία ακολούθησε το 1919. Στην Αμμόχωστο διεξαγόταν στο στάδιο ΓΣΕ, με συμμετοχή πολλών μαθητών και μαθητριών από όλα τα σχολεία και των συλλόγων της πόλης. Περιλάμβαναν θεαματική παρέλαση των ανθοστόλιστων αρμάτων εμπνευσμένων από τη μυθολογία, αλλά και τη σύγχρονη επικαιρότητα και την αναπαράσταση της Πομπής των Παναθηναίων, με τη συνοδεία φιλαρμονικών και με ελληνικούς χορούς και τραγούδια.