Βυζαντινή εκκλησία, αρμενικοκαθολικός ναός ή οθωμανικό τέμενος; 

Στον προαύλιο χώρο του Γυμνασίου Φανερωμένης και μπροστά από την Εκκλησία, υπάρχει ένας μικροκαμωμένος ναός χτισμένος από πελεκητή πουρόπετρα. Εγκαταλελειμμένος και κλειδωμένος, έχει συνδεθεί με αιώνες κυπριακής ιστορίας όμως τα ερωτήματα γύρω από την καταγωγή του είναι πολλά και μέχρι σήμερα σχεδόν αναπάντητα.

Βυζαντινός, γοτθικός, αναγεννησιακός, ανατολίτικος

Τα  βυζαντινά του στοιχεία είναι ξεκάθαρα, αφού το σχήμα του ανήκει στο είδος του τρίκλιτου, σταυρόχσημου, βυζαντινού ναού, με οκταγωνικό τρούλλο, ένα είδος που συναντάται στην Υστεροβυζαντινή περίοδο.
Δεν έχει όμως μόνο βυζαντινά χαρακτηριστικά, αφού σε όλες τις πλευρές του υπάρχουν στοιχεία που παραπέμπουν στην Ιταλική Αναγέννηση, όπως οι μορφές τεράτων στις υδρορροές του αλλά και γοτθικές αντηρίδες.
Κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας στον ναό προστέθηκε και μιναρές μετατρέποντάς το έτσι σε ανατολίτικο τζαμί.
Υπάρχει και η υποψία πως ο ναός ήταν αρμενοκαθολικός και επρόκειτο για τον Σουρπ Χατς (Τίμιος Σταυρός, που είχαν οι πρώτοι Αρμένιοι της Κύπρου.

Ο Σταυρός του Μισσιρίκου, του Ερρίκου ή των σκλάβων;

Πέρα από την καταγωγή του, μυστήριο προκαλεί και η ονομασία του.
Ο ναός έχει μείνει γνωστός ως ο «Σταυρός του Μισσιρίκου», χωρίς να είναι βέβαιη η προέλευση του ονόματός του.

Μία παράδοση που έχει ιστορικά στοιχεία, αφορά στον βασιλιά της Κύπρου Ερρίκο Β’ Λουζινιανό.
Η περιοχή του ναού, στα πρώτα χρόνια της Φραγκοκρατίας, ήταν ένας μεγάλος μεσαιωνικός κήπος. Εκεί ο βασιλιάς Ερρίκος, ανοικοδόμησε τον ναό για να εκκλησιάζεται ο ίδιος και η οικογένειά του ή ακόμη και τα στρατεύματά του.
Το 1892, ο Γάλλος περιηγητής Émile Deschamps, που επισκέφθηκε την Κύπρο, ερμήνευσε το όνομα της εκκλησίας ως παράφραση της φράσης «Ο Σταυρός του Μεσιέ Ερρίκου».

«Ας γυρίσουμε τώρα πίσω, κοντά στην κεντρική γειτονιά και ας πάρουμε μια μικρή ελικοειδή οδό για να φτάσουμε σε ένα άλλο μικρό τζαμί, κτισμένο στη γωνία δύο πλινθόκτιστων τοίχων,

Ο σταυρος του Μισσιρικου φαγωμένων από τη βροχή, σε ένα από τα πιο όμορφα σημεία της πόλης.

Οι Έλληνες το ονομάζουν Σταυρός του Μισσιρίκου. Αυτό που κινεί την περιέργεια είναι η προέλευση του ονόματος. “Μισσιρίκου” δεν είναι τίποτα άλλο από το παραφρασμένο όνομα του “Μεσσιέ Ερρίκου”, “ο Σταυρός του κυρίου Ερρίκου”. Είναι πολύ πιθανόν να είναι σωστή αυτή η εξήγηση, αλλά ποιος είναι αυτός ο Ερρίκος».

O Ολλανδός συγγραφέας Olfert Dapper (1635-1689),θεωρεί πως η ονομασία αποτελεί παραφθορά του τάγματος Croix des Missionnaires (Σταυρός των Ιεραποστόλων).

Μία δεύτερη ερμηνεία, θέλει τον ναό να παίρνει το όνομά του από τους Αιγυπτίους, που στα τουρκικά και τα αράβικα λέγονται Μισίρ. Η ερμηνεία αυτή ξεκινά από τη Μάχη της Χοιροκοιτίας, όταν οι Μαμελούκοι Αιγύπτιοι λεηλάτησαν και κατέκτησαν την Κύπρο.
Τότε έδωσαν και το όνομα στον συγκεκριμένο ναό. Μία άλλη ερμηνεία αναφέρεται σε κάποιον Αιγύπτιο Νικόλα που ανοικοδόμησε τον ναό.
Όμως υπάρχει και η άποψη, πως τον ναό συντήρησαν και ανοικοδόμησαν εκ νέου οι σκλάβοι και έτσι ονομάστηκε Αράμπ Τζαμί, το τζαμί των σκλάβων δηλαδή και επειδή οι περισσότεροι προέχρονταν από την Αίγυπτο, ονομάστηκε Σταυρός του Μισσιρκού (Μισίρ=Αιγύπτιος).

Από το 2010 ο Σταυρός του Μισσιρίκου και άλλα 16 τεμένη έχουν κηρυχθεί αρχαιολογικά μνημεία β’ πίνακα.

Πληροφορίες: Αλέξανδρος-Μιχαήλ Χατζηλύρας, «Ο Σταυρός του Μισσιρίκου (Τέμενος Αραπλάρ)».