Υπήρξε μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της κυπριακής και εκκλησιαστικής ιστορίας και ένας από τους δεινότερους ηγέτες του κυπριακού ελληνισμού. Ο Νικόδημος Μυλωνάς συνδέθηκε άρρηκτα με τα Οκτωβριανά, αφού ήταν αυτός που άναψε τη φλόγα της εξέγερσης.

Μία πληθωρική παρουσία, δεινός ρήτορας, συγκροτημένος με ξεκάθαρες απόψεις και βαθιές γνώσεις για τα ζητήματα που αφορούσαν τον κυπριακό λαό, ο ίδιος ο Κυβερνήτης της Κύπρου Ρόναλντ Στορς είχε γράψει στα απομνημονεύματά του για τον Νικόδημο Μυλωνά «Νομοθετικό Συμβούλιο χωρίς Νικόδημο Μυλωνά, είναι σαν άγευστο φαγί, χωρίς αλάτι… Ήταν επιβλητικός, με βλέμμα οξύ. Και όταν σηκωνόταν να μιλήσει, εγώ, που ήμουν Κυβερνήτης, ένιωθα φόβο».

Οι σπουδές

Ο Νικόδημος Μυλωνάς –Νεόφυτος κατά τον κόσμο – γεννήθηκε το 1889 στο χωριό Λιμνιά της Αμμοχώστου. Μόλις αποφοίτησε από το Δημοτικό Σχολείο, προσελήφθη ως δόκιμος στην υπηρεσία του επισκόπου Κυρηνείας Κυρίλλου, που ήταν συγγενής. Το 1903 εστάλη στο Παγκύπριο Γυμνάσιο κι από εκεί συνέχισε τις σπουδές του στη Θεολογική Σχολή Τιμίου Σταυρού των Ιεροσολύμων. Αγκάστηκε όμως να διακόψει τη φοίτησή του και να συνεχίσει ξανά στο Παγκύπριο. Όταν αποφοίτησε το 1910, στάληκε στη Θεολογική Σχολή Αθηνών από όπου αποφοίτησε με άριστα το 1915 ενώ στο μεταξύ είχε χειροτονηθεί σε διάκονο.

Το 1916 με την επιστροφή του στην Κύπρο διορίστηκε ιεροκήρυκας στην επισκοπή Κυρηνείας και ακολούθως τοποτηρητής του θρόνου Κυρηνείας ενώ τον επόμενο χρόνο, μόλις στα 28 του χρόνια, χειροτονήθηκε βοηθός επίσκοπος με τον τίτλο Σαλαμίνος.

Επισκοπικός θρόνος αντί σπουδών

Ο Νικόδημος Μυλωνάς, λάτρης των γραμμάτων και των σπουδών, εκείνη την περίοδο κατέβαλε προσπάθειες για να αποκτήσει ευρύτερη μόρφωση και προσπαθούσε να φύγει για Αγγλία ούτως ώστε να συνεχίσει εκεί τις σπουδές του. Ωστόσο, ο Μελέτιος Μεταξάκης που ήταν επίσκοπος Κιτίου έως τότε εξελέγη αρχιεπίσκοπος Αθηνών και αναχώρησε με αποτέλεσμα να μείνει κενή θέση. Η Κύπρος που τόσο είχε δοκιμαστεί από το πρόσφατο αρχιεπισκοπικό ζήτημα, χρειαζόταν στελέχη ικανά και για αυτό απαγορεύθηκε η έξοδος του Μυλωνά στην Ευρώπη. Αντιθέτως στις 13 Ιουνίου 1918 εξελέγη επίσκοπος Κιτίου.

Φλογερός πατριώτης, ικανός πολιτευτής

Κατά την περίοδο της αγγλοκρατίας στην Κύπρο, οι εκκλησιαστικοί ηγέτες ήταν ταυτόχρονα και πολιτευτές. Ο Νικόδημος Μυλωνάς, ικανόρς ρήτορας και γνώστης των προβλημάτων του κυπριακού λαού, ανέπτυξε πολύπλευρη δραστηριότητα: εκκλησιαστική, εκπαιδευτική, κοινωνική αλλά και εθνική. Αναμείχθηκε ενεργά στην πολιτική και το 1925 εξελέγη βουλευτής και μέλος του Νομοθετικού Συμβουλίου θέτοντας υποψηφιότητα στα Λεύκαρα. Υπηρέτησε ως βουλευτής από το 1925 έως το 1930 αλλά και το 1931 όταν παραιτήθηκε και εξορίστηκε λόγω της δράσης του στα Οκτωβριανά.

Το Κυβερνείο καμένο μετά την εξέγερση των Οκτωβριανών

Η ρήξη, η παραίτηση και η εξέγερση

Για τον επίσκοπο Μυλωνά, το ποτήρι ξεχείλισε στις 17 Οκτωβρίου 1931. Εκείνη τη μέρα, ο Νικόδημος Μυλωνάς δήλωσε την παραίτησή του στον Κυβερνήτη Ρόναλντ Στορς με αφορμή τις παράλογες απαιτήσεις της αποικιοκρατικής κυβέρνησης που προκαλούσαν την οικονομική αφαίμαξη του λαού. Την ημέρα της παραίτησής του παρέδωσε μία φλογερή επιστολή στον κυβερνήτη στην οποία διακήρυσσε την Ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, που για τον ίδιο ήταν ζήτημα ανάγκης για τον κυπριακό λαό, ζήτημα ψωμιού, ζήτημα υπάρξεως.

Την επόμενη μέρα μίλησε σε συλλαλητήριο στη Λάρνακα και στις 20 του μήνα στη Λεμεσό.

Ο εμπρηστικός του λόγος άναψε τη φλόγα του κινήματος των Οκτωβριανών, μίας αυθόρμητης και λαϊκής εξέγερσης κατά την οποία οι Έλληνες της Κύπρου εκδήλωσαν τη μαζική δυσαρέσκεια του λαού ενάντια στην αγγλική αποικιοκρατική πολιτική.

Η εξορία

Αμέσως μετά την καταστολή της εξέγερσης, στις 23 Οκτωβρίου ο Νικόδημος Μυλωνάς συνελήφθη και μαζί με τον επίσκοπο Κυρηνείας εξορίστηκαν. Ο Μυλωνάς αφέθηκε ελεύθερος στο Γιβραλτάρ κι από εκεί πέρασε στην Αγγλία, στη Γαλλία και κατέληξε στα Ιεροσόλυμα όπου και πέθανε στις 13 Σεπτεμβρίου 1937 και τάφηκε στο κοιμητήριο «Αγία Σιών» των Ιεροσολύμων.

Πληροφορίες: Άντρος Παυλίδης, Η Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια