Πρόκειται για τον μεγαλύτερο ποταμό της Κύπρου, οι πηγές του οποίου βρίσκονται στην οροσειρά του Τροόδους, μέσα στο Εθνικό Δασικό πάρκο Μαχαιρά και στην βορειοδυτική πλαγιά της βουνοκορφής Κιόνια. Ο ποταμός Πεδιαίος, γνωστός στην κυπριακή διάλεκτο ως «Πηδκιάς» ή «Πηθκιάς». Σήμερα, μπορεί να περπατάμε κατά μήκος του ποταμού περνώντας ευχάριστα την ώρα μας, όμως ο ποταμός Πεδιαίος δεν ήταν πάντα τόσο ευχάριστος ιδίως για τους κατοίκους της Λευκωσίας. Πολλές φορές πλημμύριζε, γινόταν χείμαρος και έπνιγε στην κυριολεξία τους κατοίκους του ενώ στις γέφυρες που έχτιζαν από πάνω του γίνονταν ενέδρες, χρηματικές δοσοληψίες και εκτελέσεις.

Η ονομασία

Γνωστός ως Πεδιαίος, Πηθκιάς και Πηδκιάς, ο μεγάλος ποταμός, φέρεται να έλκει την ονομασία του από την αρχαιότητα, ωστόσο για την ετυμολογία του υπάρχουν δύο ερμηνείες. Η πρώτη σύμφωνα με τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια δίνει την εξής εξήγηση:

Στο Μέγα Ετυμολογικόν συναντάται μία πηγή που αναφέρεται στο όρος Αώον (τη σημερινή κορφή Κιόνια στην περιοχή Μαχαιρά) απ’όπου πηγάζουν δύο ποταμοί ο Σέραχος και ο Πλιεύς. Ο Πλιεύς συναντνάται και ως Απλιεύς στο Etymologicum Geunium όπου υπάρχει παρόμοια αναφορά. Έτσι ο Πλιεύς ή Απλιεύς μετετράπη σε Πεδιεύς, απ’ όπου προήλθε το Πεδιαίος και Πηδκιάς.

Ωστόσο, η δεύτερη εξήγηση αναφέρει ότι ποταμός ονομάστηκε «Ιδεϊ-Έος», από την αρχαιότητα, δηλαδή αυτός που «βλέπει στην Ανατολή». Στην πόλη της Λευκωσίας, χρησιμοποιήθηκε ιδίως για να γεμίζει την τάφρο έξω από τα μεσαιωνικά τείχη της πόλης. Για τους αρχαίους κατοίκους του νησιού, ο ποταμός θεωρούνταν πως ακολουθεί το δρόμο της «Ηούς» (Θεά της Ανατολής) και τον χρησιμοποιούσαν για να καταδείξουν μια γεωγραφική θέση.

Ο χείμαρρος Πεδιαίος

Ο Πεδιαίος ποταμός σήμερα γεμίζει με δυσκολία, ωστόσο στις αναφορές διάφορων ταξιδευτών συναντάμε διάφορα σημεία στα οποία ο Πεδιαίος χαρακτηρίζεται ως χείμαρρος που στο πέρασμά του παρέσυρε τα πάντα. Χαρακτηριστικά αναφέρει στο ημερόλογίο του ο Μαρτόνι, το 1394: «Τη Λευκωσία διασχίζει ένας χείμαρρος τον οποίο κανείς μπορεί να τον περάσει πατώντας επάνω σε πέτρες όταν δεν βρέχει. Όταν είναι βροχερός τρέχει πολύ νερό και υπάρχουν πολλά γεφύρια, μερικά από ξύλα μερικά από πέτρες».  Αυτά τα γεφύρια απαντώνται και σε άλλα χρονικά και ημερολόγια ταξιδευτών, όπως του Λεόντιου Μαχαιρά ή του Φραγκίσκου Amadi.

Η φονική πλημμύρα του 1330

Στις 10 Νοεμβρίου 1330, μια τρομερή θύελλα και μια ατελείωτη βροχόπτωση, ήταν οι αιτίες για να ζήσουν οι κάτοικοι της πρωτεύουσας βίωσαν την οργή της φύσης. Ο ποταμός Πεδιαίος, που διέσχιζε την ερμητικά κλειστή από τείχη Λευκωσία, φούσκωσε από τις βροχές και πλημμύρισε τόσο που παρέσυρε στο διάβα του χιλιάδες ψυχές. Εκείνη η νύχτα ήταν η πιο εφιαλτική νύχτα της πρωτεύουσας.

Λέγεται πως οι άνθρωποι έτρεχαν γυμνοί μέσα στη νύχτα για να γλιτώσουν από τη μανία του και πέθαναν εκείνο το βράδυ περίπου 4.000 άνθρωποι.

Ο Λεόντιος Μαχαιράς περιγράφει στο χρονικό του για εκείνο το βράδυ «Ο ποταμός εκατέβην τόσο μέγας και εξηρίζωσεν πολλά δέντρα και κατέβασέν τα και έφερεν τα εις τη Χώραν και εστούππωσεν το γιοφύριν του σινεσκάρδου. Και ο ποταμός επήγε τριγύρου της Χώρας και εχάλασεν πολλά σπίτια και έπνιξε πολύν λαόν». (Διαβάστε εδώ περισσότερα)

Τα έξι γεφύρια: οι ίντριγκες, τα πάθη, οι εκτελέσεις

Στα έξι γεφύρια που χτίστηκαν κατά μήκος του Πεδιαίου γράφτηκε η ιστορία της Λευκωσίας: άλλοτε με χαρά και άλλοτε με αίμα. Σύμφωνα με τους χρονικογράφους τα έξι γεφύρια ήταν: των Αγίων Αποστόλων ή γεφύρι των Αγίων Πέτρου και Παύλου, το γεφύρι του Αγίου Δομίνικου, το γεφύρι των Αργυραμοιβών που μπορεί να είναι και «το γεφύρι το εβραίικο». Το γεφύρι Berlina ή το γιοφύριν της Πιλλιρής, από την αρχαία γαλλική λέξη pilor, που σημαίνει κολόνα.

Για το γεφύρι του Σινεσκάρδου, από όπου ξεκίνησε η δολοφονική πλημμύρα, ο χρονικογράφος Λεόντιος Μαχαιράς γράφει: «Εις τους ατλ’ Χριστού εκατέβην ο ποταμός της Χώρας τόσον μέγας και εξερίζωσεν πολλά δεντρά και εκατέβασεν τα και εφέραν τα εις την Χώραν, και εστούππωσεν το γιοφύριν του Σινεσκάρδου και ο ποταμός επήγεν τριγύρου της Χώρας και εχάλασεν πολλά σπίτια και έπνιξεν πολλύν λαόν».

Το γεφύρι του Σινεσκάρδου από όπου ξεκίνησε η φονική πλημμύρα, βρισκόταν δίπλα από την οικία του στρατιωτικού ακόλουθου, από τον οποίο πήρε και το όνομά του. Εκείνη την ημέρα, ο Αρχιεπίσκοπος Λευκωσίας, Ιωάννης ντελ Κοντέ, διέταξε να ανοίξει το αρχιεπισκοπικό μέγαρο στο κέντρο της πόλης για να στεγάσει τους εκατοντάδες πλημμυροπαθείς.

Από εκείνο τον Νοέμβριο και για περίπου έναν αιώνα, κάθε 10 του μηνός οι κάτοικοι της Λευκωσίας πορεύονταν σε μία λιτανεία όπου μνημόνευαν την καταστροφή, γύρω από τα τείχη της πόλης.

Η δολοφονία του ιερέα στο Γεφύρι Αγίου Δομίνικου 

Επρόκειτο για το πρώτο γεφύρι προς τα δυτικά, από το οποίο εισερχόταν ο ποταμός στην πόλη. Την ονομασία του οφείλει στη μονή Αγίου Δομίνικου που ήταν κτισμένη στην περιοχή, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται η Πύλη Πάφου. Γύρω γύρω, συναντούσε κανείς και το δεύτερο ανάκτορο της δυναστείας των Lusignan, την εκκλησία της Αγίας Βαρβάρας και η μονή του Αγίου Μάμαντα, οι οποίες κατεδαφίστηκαν το 1567, για να χτιστεί ο προμαχώνας Rocha.

Στις 3 Απριλίου 1376, ο Λατίνος ιερέας Φιλίππο – εξομολόγος του Φραγκίσκου βασιλιά της Κύπρου Πέτρου Β’ – ξεκίνησε το πρωί για να επισκεφθεί τη μητέρα του στη Μονή του Αγίου Μάμαντος. Στη διαδρομή συνάντησε τον θείο του, βισκούντη Βαρθολομαίο Marche. Οι δύο άντρες δεν έφτασαν ποτέ στη μονή. Μόλις περνούσαν το γεφύρι δέχθηκαν την επίθεση δύο στρατιωτικών που είχαν στήσει ενέδερα στον Φιλίππο. Ήταν ο Κρητικός Αλεξόπουλος και ο Thebat Belfaragge. Θεωρούσαν πως είχε επηρεάσει τη γνώμη του βασιλιά, σχετικά με την παράδοση του φρουρίου Κούρικο στη Μικρά Ασία, στον Thebat Belfaragge. Οι στρατιωτικοί φόνευσαν τον Λατίνο ιερέα αλλά και τον βισκούντη ο οποίος προσπάθησε να τον σώσει.

Το γεφύρι των εκτελέσεων

Η γέφυρα Berlina έχει τα πιο πολλά ονόματα. Οι χρονικογράφοι την ονομάζουν Berlina, δηλαδή σε περίοπτη θέση όπου επιβάλλονταν ποινές, Κάτω Μέσης, della prigion –της φυλακής – , των νηματοπουλείων –επειδή εκεί πωλούνταν νήματα πανπακερά κατά τον Μαχαιρά, της πλατείας και της Πιλλιρής –από το γαλλικό pillor δηλαδή χώρο στον οποίο επιβαλλόταν η ποινή, ή κίονας στηλίτευσης ή διαπόμπευσης. Όποια ονομασία κι αν του αποδίδουν όμως, το γεφύρι Berlina ήταν γνωστό για τις εκτελέσεις, τους απαγχονισμούς, τις συμπλοκές και τους αποκεφαλισμούς.

Το 1191, οι Κύπριοι εξεγέρθηκαν εναντίον των Ναϊτών λόγω της βαριάς φορολογίας που τους επέβαλλαν. Το σημείο στο οποίο έγινε η συμπλοκή ήταν το γεφύρι Berlina. Οι εξεγερμένοι Κύπριοι φόνευσαν τόσο κόσμο, που το αίμα έτρεξε μέχρι το ποτάμι του Σινεσκάρδου. Σε άλλες αναφορές, μνημονεύεται για τις ποινές που επιβάλλονταν εκεί και τις εκτελέσεις. Ο χρονικογράφος Γεώργιος Βουστρώνιος, αναφέρεται στο γεφύρι ως αυτό της Κάτω Μέσης, όπου εκεί αναρτήθηκε το κομμένο κεφάλι του βισκούντη Έκτορα de Chivides.