Αναδημοσίευση από Down Town / Philenews

Της Τώνιας Σταυρινού

H Fetine ήταν 14 χρονών όταν την πήραν από το σπίτι της στην Αλέκτορα και την έστειλαν με ένα καράβι στον Άραβα που είχε πληρώσει για μια νύφη από την Κύπρο. Αυτή η άγνωστη πτυχή της κυπριακής ιστορίας ξετυλίγεται στο ντοκιμαντέρ «Missing Fetine», το οποίο γυρίστηκε από δύο εκπληκτικές γυναίκες, την Pembe Mentesh και τη Yeliz Shukri. Οπλισμένες με μια κάμερα και πολλά γιατί, ακολούθησαν τα ίχνη των χαμένων κοριτσιών. Προσεχώς στην οθόνη μας.

Την κρατούσαν δύο, ένας από το κάθε μπράτσο και την έσερναν μακριά. Γύρισε το πρόσωπο με δάκρυα στα μάτια. «Ω μητέρα, μην το κάνεις αυτό», της είπε. «Από όλα σου τα παιδιά εγώ είμαι το βάρος;». Μ’ αυτή την αφήγηση ξεκινάει το trailer του ντοκιμαντέρ «Missing Fetine», που έκανε πρεμιέρα στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης τον περασμένο Μάρτιο και θα το δούμε στην Κύπρο τον Αύγουστο, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Λεμεσού. Το ακραίο κύμα φτώχειας στα χρόνια του Μεσοπολέμου οδήγησε σε αυτό το κύμα από γάμους ανήλικων κοριτσιών με Παλαιστίνιους.

Η Fetine ήταν 14 χρονών. Άλλα κορίτσια ήταν 12 και 13. Υπάρχει μαρτυρία για μία που ήταν 9. Ο ακριβής αριθμός τους είναι άγνωστος. Θεωρείται σίγουρο ότι είναι πάνω από χίλιες, με κάποιους να ανεβάζουν τον αριθμό τους στις 4000 χωρίς, ωστόσο, να μπορεί να εξακριβωθεί αφού δεν διασώζονται αρχεία και επίσημα έγγραφα της εποχής. Η Pembe Mentesh άκουσε την ιστορία της Fetine στην οικογένειά της. Ήταν αδερφή του παππού της, ο οποίος ακόμη και μέχρι τα γεράματά του δυσκολευόταν να μιλήσει για το θέμα.

Ήταν ο μεγάλος γιος και ήταν 16 χρονών όταν πήραν την αδερφή του από το σπίτι. «Εκείνη τη μέρα έφυγε στα βουνά μαζί με τα κοπάδια του και όπως μας έχουν αφηγηθεί οι χωρικοί πέρασαν 40 μέρες για να ξαναμιλήσει στον πατέρα του», λέει η Pembe Mentesh η οποία πριν από πέντε χρόνια, θέλοντας να μάθει περισσότερα για την ιστορία, έβαλε μια ανάρτηση στο Facebook. Η Yeliz Shukri, σκηνοθέτιδα και καλή της φίλη, είδε την ανάρτηση και την πήρε τηλέφωνο. «Ήμουνα 7 μηνών έγκυος και δεν ήμουνα σίγουρη αν είχα το κουράγιο να ξεκινήσω μια καινούρια ταινία», λέει σήμερα η Yeliz Shukri.

«Ο παραγωγός Σταύρος Παπαγεωργίου, με τον οποίο έχουμε συνεργαστεί ξανά με επιτυχία, με είχε πάρει τηλέφωνο εκείνες τις μέρες για να με ρωτήσει αν είχα καμιά καλή ιδέα για ταινία. Άνοιγαν κάποιες χορηγίες και θα μπορούσαμε να υποβάλουμε αίτηση. Στην αρχή του είπα όχι, πού να τρέχω τώρα, είμαι ετοιμόγεννη ας το αφήσουμε. Όταν είδα την ανάρτηση της Pembe, όμως, δεν μπορούσα να ησυχάσω. Την πήρα τηλέφωνο και τη ρώτησα αν πραγματικά ήθελε να βρει την αδερφή του παππού της κι αν ήταν διατεθειμένη να ξεσκεπάσει μια τόσο επώδυνη ιστορία. Ήταν αποφασισμένη.

Πήραμε μια κάμερα και τρέξαμε. Μέσα σ’ αυτά τα πέντε χρόνια των γυρισμάτων αποκτήσαμε τρεις κόρες. Δύο εγώ και μία η Pembe. Δεν ξέρω αν κι αυτό είχε τη σημασία του, αλλά σίγουρα είχε τη δυναμική του». «Αν δεν ήτανε η Yeliz δεν θα έμπαινα σε μια τέτοια περιπέτεια», συμπληρώνει η Pembe που είναι ουσιαστικά η πρωταγωνίστρια του ντοκιμαντέρ, μιλώντας για την απόλυτη εμπιστοσύνη και τον σεβασμό που έδειξε η Yeliz. «Ναι, μπορεί να χαρακτηριστεί φεμινιστική η ταινία, παρόλο που δεν θέλαμε να βάλουμε ετικέτες σ’ αυτό που κάναμε. Είναι, όμως, μια ταινία φτιαγμένη από γυναίκες κι αφηγείται ιστορίες γυναικών που παρέμειναν αόρατες από την ιστορία. Υπάρχει η διάσταση του φύλου σε αυτό το ντοκιμαντέρ και είναι ξεκάθαρο ότι παρόλο που αποφεύγουμε να κρίνουμε τα γεγονότα, δεν είμαστε ουδέτερες. Αν δεν ήμασταν οι ίδιες φεμινίστριες σίγουρα θα έβγαινε ένα πολύ διαφορετικό φιλμ». Το οδοιπορικό τους ξεκίνησε από το χωριό Αλέκτορα και το μισογκρεμισμένο σήμερα σπίτι της Fetine.

«Τίποτα δεν είναι άσπρο-μαύρο»
«Οι γείτονες με τους οποίους μιλήσαμε μας είπαν ότι η μητέρα της διαφωνούσε με τον γάμο. Δεν ήθελε να στείλει την κόρη της μακριά. Δεν μπορούσε, όμως, να παρακούσει τον πατέρα. Έκτοτε, όποτε μιλούσε για την κόρη της έκλαιγε. Δεν το ξεπέρασε ποτέ. Όπως και ο μεγάλος της αδερφός που δεν συγχώρεσε ποτέ τον πατέρα του. Ο μικρός που ήταν τότε εφτά χρονών κουβάλησε αυτή την πληγή σε όλη του τη ζωή».

Ο τρόπος που γίνονταν οι γάμοι ήταν μέσω των λεγόμενων Simsar, λέει η Pembe Mentesh. «Ήταν κυρίως γυναίκες που μιλούσαν αραβικά και τουρκικά και αναλάμβαναν να βρουν κορίτσι για τον ενδιαφερόμενο, προσεγγίζοντας φτωχές οικογένειες που είχαν κόρες. Έπειθαν τον πατέρα να δώσει το κορίτσι για κάποιο σημαντικό ποσό και κρατούσαν μία προμήθεια. Δεν μιλάμε για προίκα, καθώς τα λεφτά δεν προορίζονταν για τη νύφη, αλλά για τον πατέρα της.

Η προίκα είναι πολύ σημαντική στην παλαιστινιακή κοινότητα, αλλά στη δική τους παράδοση δίνεται στη νύφη. Εδώ μιλάμε για κάτι εντελώς διαφορετικό. Τα κορίτσια είτε ήταν πολύ μικρά για να έχουν επιλογή είτε εξαναγκάζονταν, αν δεν πήγαιναν με τη θέληση τους. Οι μόνοι που είχαν λόγο σ’ αυτό ήταν ο πατέρας, ο σύζυγος και η simsar». Μέσα από την έρευνα για τις ανάγκες του ντοκιμαντέρ διαπίστωσαν ότι κάποια από αυτά τα κορίτσια διατηρούσαν επαφή με τις οικογένειες τους στην Κύπρο, ενώ άλλες δεν έδωσαν ποτέ ξανά σημεία ζωής. Πολλές φορές δεν ήξεραν να γράψουν γράμματα. Άλλες αισθάνονταν προδομένες από την οικογένεια τους. «Ξεκινήσαμε την ταινία θυμωμένες», συμπληρώνει η Yeliz Shukri.

«Μεγαλώσαμε και οι δύο στην Αυστραλία σε δύο πολύ σύγχρονες πόλεις, απολαμβάνοντας τα δικαιώματά μας, με την ελευθερία που μας επέτρεψε να επιλέξουμε καριέρα, σύζυγο, τρόπο ζωής και ξαφνικά ανακαλύπτουμε ότι κάτι τέτοιο συνέβηκε στο πρόσφατο παρελθόν μας. Εκεί γίνεται προσωπικό. Σε επηρεάζει. Θέλαμε να μάθουμε περισσότερα, θέλαμε να ξέρουμε, να απαντήσουμε τα αμέτρητα γιατί». Παρόλο που ξεκίνησαν με ένα τέτοιο κοκτέιλ από εκρηκτικά συναισθήματα, καταφέρνουν να παρουσιάσουν ένα φιλμ βαθιά ανθρώπινο που προσπερνάει τα κηρύγματα και τα έτοιμα διδάγματα.

«Στη ζωή τα πράγματα δεν είναι άσπρο-μαύρο», λέει η Yeliz Shukri. «Και στην πορεία αυτού του φιλμ καταφέραμε να δούμε και το γκρίζο στο άσπρο και το μαύρο. Δεν θέλουμε να σηκώσουμε το δάχτυλο και να κρίνουμε. Είναι αδύνατο από τη θέση στην οποία βρισκόμαστε σήμερα. Είναι πολύ απλουστευτικό και πολύ εύκολο. Αφήνουμε στους θεατές το περιθώριο να αναπτύξουν τις δικές τους σκέψεις. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι μένουμε ουδέτερες απέναντι στα γεγονότα. Όταν υπάρχει εξαναγκασμός ενός παιδιού σε γάμο δεν μπορείς να μην έχεις ξεκάθαρη θέση. Δεν είναι ένα “ισορροπημένο” φιλμ μ’ αυτή την έννοια. Απλά, δώσαμε χώρο στις διαφορετικές πλευρές της ιστορίας για να ακουστούν και να κριθούν».

«Αυτή είναι μόνο η αρχή»

Το τέλος της ταινίας δεν κλείνει το κεφάλαιο της ιστορίας. Στόχος είναι να υπάρξει συνέχεια, να δημιουργηθεί ένας οργανισμός που θα μπορεί πλέον να αναλάβει την έρευνα για όλες τις γυναίκες που έφυγαν μ’ αυτό τον τρόπο. Ήδη η σελίδα της ταινίας στο Facebook έχει προσελκύσει συγγενείς των κοριτσιών, οι οποίοι στέλνουν φωτογραφίες ζητώντας πληροφορίες. Αυτό, όμως, δεν είναι αρκετό. «Θα μπορούσε να δημιουργηθεί μια τράπεζα με γενετικό υλικό, να υπάρξει μια πιο οργανωμένη διερεύνηση, να συλλεχθούν όσα έγγραφα υπάρχουν και να γίνει μια πραγματική έρευνα», λέει η Pembe Mentesh.

«Δεν θέλαμε η Fetine να γίνει ένας αριθμός, αλλά ούτε κι οι υπόλοιπες», συμπληρώνει η Yeliz Shukri. «Θέλουμε να ακούσουμε αυτές τις γυναίκες, να μάθουμε τα ονόματα τους, τις ιστορίες τους. Θέλουμε να τους δώσουμε ταυτότητα. Μπορεί αυτό να ξεκίνησε για τη Fetine, αλλά έγινε κάτι πολύ μεγαλύτερο πια». Οι γάμοι παιδιών δεν είναι κάτι που ανήκει σε μια μακρινή εποχή, άλλωστε. Γίνονται ακόμη σε Ασία και Αφρική, ενώ σε περιοχές ακραίας φτώχειας και πολέμων, βλέπουμε τα πράγματα να δυσχεραίνουν πολύ για τα κορίτσια και τις γυναίκες.

Η Pembe Mentesh που εργάζεται στον τομέα της επικοινωνίας στα Ηνωμένα Έθνη, έχει ακούσει φρικιαστικές ιστορίες. «Σε προσφυγικούς καταυλισμούς Σύρων είχαμε κρούσματα όπου πλούσιοι Άραβες, κυρίως από τη Σαουδική Αραβία αλλά και άλλες χώρες, επισκέπτονται τον καταυλισμό παντρεύονται ένα κορίτσι το παίρνουν μαζί τους, έχουν σεξουαλικές επαφές για κάποιες βδομάδες ή μήνες και όταν το βαρεθούν παίρνουν διαζύγιο και το επιστρέφουν στον καταυλισμό. Αυτά συμβαίνουν τώρα, όχι σε κάποια άλλη εποχή».

Με κάποιο τρόπο η ταινία εμπεριέχει ένα πανανθρώπινο μήνυμα κι εκτείνεται πέρα από τον τόπο και τον χρόνο. «Όταν έγινε η πρεμιέρα της ταινίας μας στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης τον Μάρτιο ρώτησα αρκετούς από τους ανθρώπους που την παρακολούθησαν να μου πουν τι τους άφησε», λέει η Yeliz Shukri. «Με χαρά άκουσα αρκετούς να μου λένε ότι τους έδωσε ελπίδα.

Ρωτώντας τους ποιο σημείο τους συγκίνησε, είχαν ο καθένας διαφορετική εκδοχή. Μια γυναίκα είδε τη γιαγιά της που την έστειλαν στην Αμερική από την Ελλάδα να παντρευτεί. Κάποιος άλλος βίωσε το συναίσθημα του σπιτικού και τη βίαιη αποκοπή του από την οικογένεια. Θέλαμε να εμπνεύσει τους ανθρώπους και χαίρομαι γιατί οι περισσότεροι διέκριναν τα διάφορα “στρώματα” της αφήγησης. Βρήκαν ένα κομμάτι που τους αφορούσε».

Ο τόπος είναι ο άνθρωπος

Και οι δύο γεννήθηκαν στην Αυστραλία. Η μητέρα της Pembe Mentesh κατάγεται από την Αλέκτoρα και ο πατέρας της από τα Πλατανίστια. Οι γονείς της έφυγαν για το Σίδνεϊ πριν από την τουρκική εισβολή, με πρόθεση να εργαστούν μερικά χρόνια και να επιστρέψουν. Δεν γύρισαν ποτέ. Η Pembe ήρθε το 2004 όταν άνοιξαν τα οδοφράγματα και σχεδόν αμέσως γνώρισε τον σύζυγό της.

Δυο χρόνια μετά υπέβαλε μια αίτηση για δουλειά, ως ειδική σε θέματα επικοινωνίας, πήρε τη θέση, αρραβωνιάστηκε, παντρεύτηκε και έκτοτε βρίσκεται εδώ. Γνώρισε τη Yeliz στην Κύπρο. Η Yeliz Shukri είναι από την Πάφο. Οι γονείς της μετανάστευσαν μετά την εισβολή στη Μελβούρνη. Η ίδια δεν είχε καμία πρόθεση να έρθει στην Κύπρο. Ήρθε όταν επιτράπηκε η διέλευση στις ελεύθερες περιοχές κι έτσι μπόρεσε, για πρώτη φορά, να δει ολόκληρη την Κύπρο, θέλοντας να την αποχαιρετήσει βλέποντας τα χωριά των γονιών της στην Πάφο. Ετοιμαζόταν να πάει στη Βρετανία. Δεν μπόρεσε να ξεκολλήσει, όμως, από δω. Όταν της τελείωσαν τα χρήματα υπέβαλε αίτηση για κάποιες δουλειές, στην πορεία γνώρισε τον σύντροφο της, παντρεύτηκε και έκτοτε εγκαταστάθηκε εδώ.

«Αγαπάμε την Κύπρο τόσο πολύ, δεν θα θέλαμε να αναγκαστούμε να ξαναφύγουμε», λέει η Yeliz Shukri. «Μεγάλωσα και έζησα σε μεγαλούπολη. Δεν πίστευα ποτέ ότι ένας τόπος όπως η Κύπρος θα με ικανοποιούσε. Όσοι έχουμε ζήσει, όμως, μακριά από τον τόπο μας ξέρουμε ότι πάντα σου λείπει κάτι. Υπάρχει ένα κομμάτι που δεν γεμίζει. Όταν ζεις σε μια μεγαλούπολη το γεμίζεις με άλλα πράγματα: την καριέρα, τους φίλους, υλικά αγαθά, εξόδους. Αυτή τη βαθιά ικανοποίηση του σπιτικού, το συναίσθημα ότι ανήκεις, δεν μπορείς να το βρεις. Κι ίσως να μην ξέρεις ότι σου λείπει, μέχρι να το βρεις».

* Το ντοκιμαντέρ «Missing Fetine» είναι μια παραγωγή της εταιρίας TETRAKTYS FILMS. Η πρεμιέρα του στην Κύπρο θα δοθεί στη διάρκεια του 13ου Διεθνούς Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ στη Λεμεσό τον ερχόμενο Αύγουστο, www.filmfestival.com.cy