Κατά την περίοδο 1955-1958 η Βρετανία παρουσίασε τέσσερα σχέδια για επίλυση του Κυπριακού ζητήματος: (α) το σχέδιο Χάρτινγκ, το 1955 (β) τις συνταγματικές προτάσεις Ράντκλιφ, το 1956, (γ) το σχέδιο Φούτ, το 1958 και (δ) το σχέδιο Μακμίλλαν, επίσης το 1958.  Κανένα από τα πιο πάνω σχέδια δεν έγινε αποδεχτό από την Εθναρχία, η οποία απέρριπτε συστηματικά «κάθε πρόταση των αποικιακών αρχών για συμμετοχή σε «συνταγματικό σύστημα διακυβέρνησης».[1]  Η πολιτική του ΑΚΕΛ ακολούθησε την ίδια ακριβώς γραμμή με τη διαφορά της αυτόνομης οργανωτικά βάσης, καθώς και το ότι δεν ήταν διατεθειμένο να συγκατατεθεί στη διατήρηση Αγγλικών Βάσεων στην Κύπρο ως αντάλλαγμα για ένωση – κάτι το οποίο η Εθναρχία δεν απέκλειε.[2]

Σχέδιο Χάρτινγκ

Οι συνομιλίες του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ’ με τους Τζών Χάρτινγκ – και αργότερα Λένοξ Μπόϋντ – διήρκησαν από τον Οκτώβριο του 1955 μέχρι και το Μάρτιο του 1956, οπότε και κατέληξαν σε αδιέξοδο. Η εφημερίδα Χαραυγή, η οποία αντικατέστησε τον Νέο Δημοκράτη ως πολιτικό όργανο του κόμματος, έγραφε χαρακτηριστικά το Νοέμβριο του 1956, λίγους μήνες μετά τη λήξη των διαπραγματεύσεων:

«Για τη πτώση της αυλαίας αυτού του δράματος, την ειρήνευσην του τόπου και τη λύση του Κυπριακού με βάση την αρχή της αυτοδιάθεσης, ο λαός έχει συγκεκριμένες απόψεις και αποκρυσταλλωμένα αιτήματα, που εξακολουθεί να υποβάλλει προς την Κυβέρνηση.  Ταυτόχρονα, υψώνει τη φωνή του προς τον Οργανισμό Ενωμένων Εθνών ζητώντας την επέμβαση του για τον τερματισμό αυτής της κατάστασης και τη δικαίωση των εθνικών του πόθων».[3]

Αντιπροσωπίες της ΠΕΟ σε πόλεις της Κύπρου έστελναν υπομνήματα και ψηφίσματα προς την Αγγλική και Ελληνική κυβέρνηση καθώς και στον ίδιο τον Κυβερνήτη Χάρτινγκ ζητώντας την επαναφορά του Αρχιεπισκόπου και των συνεξόριστων του, την απόλυση όλων των πολιτικών κρατουμένων και διεξαγωγή διαπραγματεύσεων, με βάση την αρχή της αυτοδιάθεσης, για λύση του Κυπριακού ζητήματος.[4]

Το ΑΚΕΛ υποστήριζε ότι ο Μακάριος ήταν ο μόνος που θα μπορούσε να ηγηθεί διαπραγματεύσεων με όλες τις εμπλεκόμενες πλευρές.

«ήταν ο καθολικός ηγέτης, που κατόρθωσε όλους να τους θέσει κάτω από το ράσο του, μη εξαιρουμένης και της ακελικής ηγεσίας».[5]

Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος

Συνταγματικές Προτάσεις Ράντκλιφ

Το καλοκαίρι του 1956, ο Άγγλος συνταγματολόγος Λόρδος Ράντκλιφ επισκέφθηκε την Κύπρο και εκπόνησε τις Συνταγματικές Προτάσεις Ράντκλιφ, στη βάση των προτάσεων Χάρτινγκ. Οι προτάσεις αυτές δεν έγιναν αποδεκτές από κανένα μέρος των Ελληνοκυπρίων, συμπεριλαμβανομένου και του – εκτός νόμου πλέον – ΑΚΕΛ. Σταθερή θέση του ΑΚΕΛ ήταν ο επαναπατρισμός του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου ως η πρώτη προϋπόθεση για να διεξαχθεί οποιαδήποτε συνομιλία με τις άλλες πλευρές, γιατί

«Ήταν ο μόνος που ήταν σε θέση και θα μπορούσε να πάρει μια τολμηρή απόφαση, χωρίς πολλές αντιδράσεις».[7]

Επιπρόσθετα αιτήματα στη λίστα του ΑΚΕΛ και των υποστηρικτών του, ήταν η απελευθέρωση των πολιτικών κρατουμένων και η κατάργηση των μέτρων έκτακτης ανάγκης που είχαν επιβληθεί μετά από το ναυάγιο των συνομιλιών Μακαρίου-Χάρτινγκ,[9] γιατί

«τότε και μόνο τότε θα δημιουργηθεί και το απαραίτητο κλίμα για ισότιμες διαπραγματεύσεις».[10]

«Η λύση του Κυπριακού εξακολουθεί να «εξαρτάται» από τις διαθέσεις της Άγκυρας»[11] – Το Σχέδιο Φουτ

Τον Ιανουάριο του 1958 ο κυβερνήτης Χιού Φούτ, διάδοχος του σερ Τζών Χάρτινγκ στην Κύπρο, παρουσίασε νέο σχέδιο επίλυσης του Κυπριακού.  Μπορεί το σχέδιο να προέβλεπε Σύνταγμα αυτοκυβέρνησης και την επιστροφή του Αρχιεπισκόπου Μακαρίου στην Κύπρο, αλλά περιλάμβανε πρόνοια για εξασφάλιση στρατιωτικής βάσης στην Τουρκία.

Εφημερίδα Χαραυγή, 20 Αυγούστου 1958

Παράγοντες του ΑΚΕΛ συμμετείχαν σε συζητήσεις με τις Αγγλικές αρχές στα πλαίσια των συνομιλιών του σχεδίου Φούτ. Η στάση της Αριστεράς δεν διαφοροποιήθηκε καθόλου από τη στάση που είχε απέναντι και στα δύο προηγούμενα σχέδια. Επέμενε κατηγορηματικά στα δικαίωμα των Ελλήνων της Κύπρου διακηρύττοντας για πολλοστή φορά πως

«παραγνωρίζεται ολότελα η θέληση του λαού μας για Αυτοδιάθεση».[12]

Το Σχέδιο Μακμίλλαν

Στις 19 Ιουνίου 1958, ο πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας, Χάρολντ Μακμίλλαν παρουσίασε ο ίδιος στο Βρετανικό Κοινοβούλιο τις προτάσεις του για λύση του Κυπριακού ζητήματος. Ήταν χειρότερο από τα τρία προηγούμενα, αφού ουσιαστικά πρότεινε συνεταιρισμό του Ηνωμένου Βασιλείου, της Ελλάδας και της Τουρκίας, δηλαδή καθεστώς τριπλής κυριαρχίας στο νησί.[13]

Δύο μόλις μέρες μετά την παρουσίαση του Σχεδίου Μακμίλλαν, το ΑΚΕΛ έσπευσε να αρνηθεί κατηγορηματικά την επιβολή του στον τόπο χαρακτηρίζοντας το ως «απαράδεκτο εθνολογικά, πολιτικά, οικονομικά, ιστορικά και ηθικά», αφού αντί να εξαφανίζει την ιδέα του διαμελισμού την παρότρυνε.[14]

«Η Κύπρος ήταν πάντοτε, και θα συνεχίσει να είναι, μια ενιαία εθνική μονάδα, νήσος Ελληνική» με κοινή πορεία και πεπρωμένο, έγραφε η Χαραυγή.[15]

Καθόλη τη διάρκεια των ετών 1955-1958, το ΑΚΕΛ είχε αναθέσει στον Αρχιεπίσκοπο Μακάριο – και μόνον αυτόν – την εκπροσώπηση των Ελλήνων του νησιού.

Ο Εζεκίας Παπαϊωάννου σε μεταγενέστερη περίοδο

Στις 15 Ιουνίου 1958 ο Εζεκίας Παπαϊωάννου έθεσε τη θέση του ΑΚΕΛ έναντι του σχεδίου Μακμίλλαν πολύ συνοπτικά: Το χαρακτήρισε «απαράδεκτο» και δήλωσε ότι «η Αριστερά εξουσιοδοτεί τον Αρχιεπίσκοπο ν’ αντιπροσωπεύσει μόνος του το λαό».[18]

 

[1] Σέρβας, Ό.π., σ. 358.

[1] Μηλιού, Γιάννης , Τάσος Κυπριανίδης, «Το Κυπριακό μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.  Η Ελληνοκυπριακή στρατηγική», Θέσεις, τομ. 25 (1988), Διαθέσιμο <http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&task=view&id=234&Itemid=29> [Προσβάσιμο 2 Οκτωβρίου 2012].

[2] Α.Κ.Ε.Λ., «Ο δρόμος προς τη λευτεριά.  Για ένα μίνιμουμ πρόγραμμα του Α.Κ.Ε.Λ. για τη συγκρότηση του ενιαίου απελευθερωτικού μετώπου πάλης», στο Τρία Κείμενα για την Κύπρο Εκδοτική Ομάδα Εργασία, Αθήνα 1977, σ. 55.

[3] Εφημερίδα Η Χαραυγή, Λευκωσία, 23 Νοεμβρίου 1956.

[4] Στο ίδιο.

[5] Πλουτής Σέρβας, Κυπριακό-Ευθύνες Γραμμή, Αθήνα 21985, σ. 304.

[6] Στο ίδιο, σ. 316.

[7] Κυριάκου, Ό.π., σ. 69.

[8] Σέρβας, Ό π., σ. 328.

[9] Εφημερίδα Η Χαραυγή, Λευκωσία, 7 Οκτωβρίου 1956, 9 Ιανουαρίου 1957, 24 Ιανουαρίου 1957.

[10] Εφημερίδα Η Χαραυγή, Λευκωσία, 28 Σεπτεμβρίου 1956.

[11] Εφημερίδα Η Χαραυγή, Λευκωσία, 8 Ιανουαρίου 1958.

[12] Εφημερίδα Η Χαραυγή, Λευκωσία, 9 Μαΐου 1958.

[13] Χριστοδουλίδης, Ό.π., σ. 121.

[14] Εφημερίδα Η Χαραυγή, Λευκωσία, 21 Ιουνίου 1958.

[15] Στο ίδιο.

[16] Εφημερίδα Η Χαραυγή, Λευκωσία, 30 Νοεμβρίου 1958.

[17] Χριστοδουλίδης, Ό.π., σ. 129, Εφημερίδα Η Χαραυγή, Λευκωσία, 27 Ιουνίου 1958.

[18] Ανδρέας Φάντης, Κυπριακό 1950-1960-Ο ενταφιασμός (ενός «γλυκύτατου» ονείρου) της Ένωσης, [χ.ε.], Λευκωσία 1995, σ. 2