Ο χαλκός και η Κύπρος, είναι αλληλένδετες λέξεις. Από την αρχαιότητα το νησί ήταν γνωστό για την παραγωγή, κατεργασία και εξαγωγή χαλκού, που την έκανε πλούσια οικονομικά αλλά και πασίγνωστη στον αρχαίο κόσμο.
Στη νεότερη όμως περίοδο του νησιού, τα μεταλλεία καθυστέρησαν να δημιουργηθούν. Μόλις το 1923, η Ανώνυμος Ελληνική Εταιρεία Χημικών Προϊόντων ζήτησε άδεια από τις βρετανικές αποικιοκρατικές αρχές για να πραγματοποιήσει εργασίες για εξόρυξη χαλκού. Αντί όμως για χαλκό, βρήκαν χρυσό και το μεταλλείο που ανεγέρθη στην εκεί περιοχή λειτουργούσε έως το τέλος του Β΄Παγκοσμίου Πολέμου. Αργότερα ωστόσο, η εταιρεία εντόπισε σιδηροπυρίτη στην περιοχή Μιτσερού. Έτσι δημιουργήθηκαν δύο Μεταλλεία, της Κοκκινοπεζούλας και της Κοκκινογιάς.
mitsero3.png

Το 1923, όπως εξιστορεί ο Λοΐζος Βουρβουλλάς, το μεροκάματο ήταν 10-12 γρόσια την ημέρα. «Οι εργάτες έφταναν τα χαράματα, με τα πόδια ή με το ποδήλατο, δούλευαν ασταμάτητα με μια μικρή ανάπαυλα για φαγητό και αναχωρούσαν πάλι με τα πόδια προς το χωριό τους, ξεθεωμένοι, λερωμένοι και με τα πνευμόνια γεμάτα σκόνη».

Η ΑΕΕΧΠΛ ( Ανώνυμος  Ελληνική Εταιρεία Χημικών Προϊόντων  και Λιπασμάτων )

Όταν η εταιρεία ΑΕΕΧΠΛ εντόπισε τα τεράστια αποθέματα σκουριάς στο χωριό, στη δεκαετία του 1920, οι επισκέψεις των διευθυντών της, ήταν πάρα πολλές. Η άφιξη της Ανώνυμης Ελληνικής Εταιρείας Χημικών Προϊόντων και Λιπασμάτων στο Μιτσερό έγινε στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1920 επί Αγγλοκρατίας και εργοδότησε, σε στιγμές απέλπιδος φτώχιας και μαρασμού, χωριά ολόκληρα, έθρεψε οικογένειες και πρόσφερε στο νησί, μέσα από τις εξαγωγές, το πολύτιμο συνάλλαγμα, απαραίτητη προϋπόθεση για τη μελλοντική ανάπτυξη του νησιού μας.

mitsero1.jpg

Οι συνθήκες και οι ώρες εργασίας, αλλά και οι χαμηλοί μισθοί, η απουσία της κατάλληλης νομοθεσίας για προστασία των μεταλλωρύχων, έκαναν πολύ δύσκολη τη ζωή των εργαζομένων. Οι βάρδιες (δηλαδή το ωράριο εργασίας) στην αρχή ήταν ανάλογα με το φως, δηλαδή, «γέννημα ήλιου μέχρι βούτημα (δύση) ήλιου». Αργότερα δούλευαν τρεις βάρδιες στο εικοσιτετράωρο. Α΄ βάρδια, από 07: 00 π. μ . μέχρι 15:00, Β΄ βάρδια, από 15:00 μέχρι 23.00 και Γ΄ βάρδια, από 23:00 μέχρι 7:00 της επόμενης ημέρας.

Τον Ιούλιο του 1923 φθάνει στο νησί η πρώτη αντιπροσωπεία της ΑΕΕΧΠΛ. Αντιπρόσωπος της εταιρείας στη Κύπρο ήταν ο οίκος Ν.Π. Λανίτης από τη Λεμεσό. Η ΑΕΕΧΠΛ δεν επισκέφθηκε το νησί τυχαία , ήταν γνώστες της μεταλλευτικής παράδοσης  του τόπου μας και γνώριζαν της προοπτικές που εμφάνιζαν τα μεταλλεία της Κύπρου. Με την άφιξη της, εκτελεί έρευνες στη περιοχή του χωριού μας και από τον Ιούλιο του 1923, οι επισκέψεις των διευθυντών  της Ελλαδικής Εταιρείας είναι πάμπολλες.

Η ΑΕΕΧΠΛ που οι ρίζες της προέρχονται  από  την Ελλάδα,  είναι άμεσα συνδεδεμένες  με τα κεφάλαια της τράπεζας Αθηνών και  ιδρύθηκε το 1909, με πρωτεργάτες  τον Νικόλα Κανελλόπουλο, Επαμεινώνδα Χαρίλαο, Πρόδρομο Μποδοσάκη και Λουκά Μούσουλο (ο καθηγητής και ακαδημαϊκός Λουκάς Μούσουλος  γεννήθηκε το 1910  στο χωριό Καραβάς της επαρχίας  Κερύνειας).

mitsero2.jpg

Γύρω στα 1935, τα μεταλλεία Μιτσερού, Κοκκινοπεζούλας, Κοκκινόγιας και Αγροκηπιάς, βρίσκονταν σε αναβρασμό λόγω της ανεύρεσης του χρυσού. Μετά την ανακάλυψη του χρυσού οι διευθυντές της Εταιρείας, Κώστας Μαγγλής και Χαράλαμπος Μαραγκός, μετακόμισαν και παρέμειναν στο χωριό, για αρκετό καιρό,(έμειναν στα σπίτια του Κωστή του Ψάλτη κοντά στην εκκλησία). Επίσης άλλοι αξιωματούχοι της εταιρείας έμειναν στο χωριό όπως η οικογένεια Νικόλα Σκοπελίτη, που έμεινε στο σπίτι του Πολύκαρπου Παναγή.

Το μεταλλείο, ευχή και κατάρα

Κατά τη διάρκεια της λειτουργίας του πολλοί θάνατοι μεταλλωρύχων άρχισαν να διαδέχονται ο ένας τον άλλον. Εκτός από τα ατυχήματα από τις εκρήξεις για τον εντοπισμό μεταλλευμάτων, πολλοί έχασαν τη ζωή τους από την τοξική σκόνη μέσα στις υπόγειες στοές. Η πνευμοκονίαση γρήγορα αποδεκάτισε τους εργάτες. Τότε αποφασίστηκε το Μεταλλείο, από υπόγειο να γίνει επιφανειακό και να εισαχθούν μηχανήματα για εξόρυξη. Εκεί ξεκίνησε και η καταστροφή του περιβάλλοντος η οποία κατέληξε στην δημιουργία μιας λίμνης.
Η εκσκαφή δημιούργησε ένα ακόμα κρατήρα που σήμερα την αποκαλούν η «κόκκινη λίμνη» της Κοκκινοπεζούλας. Το θέαμα είναι αλλόκοτο και συγκεντρώνει πολλούς επισκέπτες, ντόπιους και ξένους. είναι εντυπωσιακή αλλά η οξύτητα και η μόλυνση των νερών της είχε ως αποτέλεσμα να μην επιβιώνουν πολλά πουλιά και ζώα καθώς και δέντρα της περιοχής.
mitsero7.jpg

Η έναρξη του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου ανέτρεψε την ανοδική αυτή πορεία της μεταλλευτικής βιομηχανίας στη Κύπρο. Οι ευρωπαϊκές αγορές έκλεισαν και η ζήτηση του χρυσού, έπεσε στο ελάχιστο. (Από πολλούς λέχθηκε ότι σκόπιμα είχαν κλείσει οι δουλειές και η ανεργία έφτασε σε πολύ ψηλά επίπεδα για να υποχρεωθούν οι Κύπριοι να καταταγούν στο στρατό της τότε Βρετανικής Αυτοκρατορίας). Παρά το γεγονός ότι οι πυρίτες έχουν ζήτηση κατά την διάρκεια των πολέμων, λόγω του υψηλού ποσοστού σε θειικό οξύ που περιέχουν, απαραίτητο συστατικό των εκρηκτικών, εν τούτοις οι εξαγωγές σημείωσαν μεγάλη μείωση. Με την είσοδο της Ιταλίας στον πόλεμο, σχεδόν όλα τα μεταλλεία έκλεισαν και ένα μεγάλο μέρος του κυπριακού πληθυσμού βρέθηκε από τη μια μέρα στη άλλη χωρίς εργασία. Η ΑΕΕΧΠΑ μείωσε στο ελάχιστο την παραγωγή και μέχρι το τέλος του 1940 οι εγκαταστάσεις του πλυντηρίου χρυσού, έκλεισαν τελειωτικά και τα μηχανήματα μεταφέρθηκαν στο Βασιλικό.

Το μεταλλείο της Κοκκινόγιας

Το 1972 ξεκίνησε τη λειτουργία του, ένα δεύτερο υπόγειο μεταλλείο, το οποίο θεωρείται ένα από τα πιο σύγχρονα της Κύπρου. Αφού εξόρυξε 480 χιλιάδες τόνους μεταλλεύματος σταμάτησε τη λειτουργία του το 1979. Σήμερα αποτελεί ένα ζωντανό μουσείο, αφού κανείς μπορεί να δει τη γαλαρία, το πηγάδι μεταφοράς προσωπικού και μεταλλεύματος με τα δύο κουβούκλια, τα απομεινάρια του δωματίου ελέγχου επικοινωνίας, καθώς επίσης και τα σιδερένια σιλό. Εκεί στη γαλαρία, υπάρχει ένας τεράστιος μονόλιθος με στίχους του Κώστα Μόντη, ο οποίος περιγράφει την ευχή και κατάρα των μεταλλείων της περιοχής, ο οποίος εργάστηκε για ένα διάστημα ως προϊστάμενος.
ph04.jpg

Στο Μιτσερό όλος ο κόσμος θυμάται την απεργία του 1956, που διάρκεσε, από τις 30 Ιουνίου μέχρι τις 15 Αυγούστου 1956. Την εποχή εκείνη η ΕΜΕ εργοδοτούσε περίπου 1000 άτομα στα διάφορα μεταλλεία. Οι μεταλλωρύχοι ζήτησαν αύξηση από την εταιρεία ένα σελίνι ημερησίως και η Εταιρεία αρνήθηκε να το παραχωρήσει. Έτσι όλοι οι μεταλλωρύχοι του Μιτσερού (περίπου 300 ) κατέβηκαν σε απεργία. Οι μεταλλωρύχοι της Πιτσιλιάς όμως, συνεννοήθηκαν με τη διεύθυνση της εταιρείας και αποφάσισαν να σπάσουν την απεργία. Έτσι κάθε φορά που η εταιρεία έφερνε τους εργάτες από την Πιτσιλιά, αντιμετώπιζε το θυμό και την αντίδραση των μεταλλωρύχων του Μιτσερού. Γυναίκες και παιδιά βοήθησαν στο να κρατηθούν οι απεργοί. Είχαν όμως και τη στήριξη και τη βοήθεια από πάρα πολλούς Παγκύπρια. Παράδειγμα το μεταλλείο της Λίμνης στη Αργάκα είχε συμπαρασταθεί στους απεργούς. Μέχρι και στο χωριό μας ήλθαν οι μεταλλωρύχοι, με λεωφορεία της εποχής, για υλική και ψυχολογική στήριξη. Οι απεργοσπάστες (Πίτσιλοι) για να έλθουν στη δουλειά τους είχαν την προστασία των Τούρκων επικουρικών-αστυνομικών, που εργοδότησε η Εταιρεία, δηλαδή, οι οποίοι επιστρατεύθηκαν από το Αγγλικό καθεστώς για να χτυπήσουν την απεργία και να προστατεύσουν τους απεργοσπάστες από το θυμό των χωριανών μας. Πολλές ήταν οι μάχες που έδωσαν οι απεργοί, άνδρες γυναίκες και παιδιά με τους πάνοπλους Τούρκους αστυνομικούς που επιστρατεύθηκαν για να προστατεύσουν τους απεργοσπάστες. Το ξύλο έπεφτε ασταμάτητα μέσα στα στενά και χωματένια δρομάκια του χωριού και στην περιοχή κάτω αλώνια, που την περίοδο αυτή είχαν στοίβες τα δεμάτια για το αλώνισμα. Τα δακρυγόνα που έριχναν ασταμάτητα, έτσουζαν τα μάτια, σε σημείο που προκαλούσε προσωρινή τύφλωση και σε αρκετές περιπτώσεις πήραν φωτιά οι θημωνιές με τα σιτηρά που ήταν στα αλώνια. Τελικά η απεργία έσπασε και οι μεταλλωρύχοι δεν πήραν την αύξηση που ζήτησαν.

«Έσιει κούσπον στο Μιτσερόν»

Το Μεταλλείο της Κοκκινοπεζούλας ξεκίνησε τη λειτουργία του το 1953. Ήταν μία ανάσα για τους κατοίκους, αφού έδωσε δουλειά σε πολλούς και ζωή στο χωριό. Οι θέσεις εργασίας ήταν τόσες πολλές, που προέκυψε κι η φράση «Έσιει κούσπον στο Μιτσερόν» για όσους αναζητούσαν δουλειά, μία έκφραση που έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής και γνωστή από την κυπριακή τηλεοπτική σειρά «Βουράτε γειτόνοι», όταν ο Ρίκκος Μάππουρος τη χρησιμοποιούσε κάθε φορά που ήθελε να αποδοκιμάσει κάποια πράξη ή αρνείτο να πληρώσει ένα ποσό που θεωρούσε πως δεν «άξιζε» και ήταν υπερβολικό.
Πληροφορίες: https://www.mitsero.org.cy/istoria-metalleia