Η συνέντευξη που ακολουθεί δόθηκε στη Μαρίνα Σχίζα και δημοσιεύθηκε στον Πολίτη. Προς τιμήν του μεγάλου ιστοριοδίφη και ερευνητή της κυπριακής ιστορίας, Αριστείδη Λ. Κουδουνάρη, που άφησε την τελευταία του πνοή στις 29 Δεκεμβρίου 2018, αναδημοσιεύουμε από τον Πολίτη την τελευταία του συνέντευξη. Η κεντρική φωτογραφία ανήκει στην Ελένη Παπαδοπούλου

Μια έκδοση αποτέλεσμα «ανασκαφής» στην ιστορία των ανθρώπων της Κύπρου. Το Βιογραφικό Λεξικό Κυπρίων, η έβδομη έκδοση του οποίου μόλις κυκλοφόρησε, είναι ένα τεράστιο έργο για τον τόπο, έργο ζωής για τον ερευνητή, ιστοριοδίφη, πρόεδρο της Ιστορικής Εταιρείας Κύπρου Αριστείδη Κουδουνάρη, ο οποίος με αφοσίωση συνεχίζει εδώ και σαράντα χρόνια να σκιαγραφεί το πορτρέτο των Κυπρίων που γεννήθηκαν την περίοδο 1800-1920. Κάθε έκδοση, επαυξημένη, δίνει ολοένα και πιο ξεκάθαρη την εικόνα των ανθρώπων της Κύπρου που συνέβαλαν με τον δικό τους τρόπο στην ανάπτυξη του τόπου τους, είτε ζώντας εδώ, είτε στο εξωτερικό. Λόγιοι, λογοτέχνες, πολιτικοί, εκπαιδευτικοί, καλλιτέχνες, εκκλησιαστικοί παράγοντες κυπριακής καταγωγής που γεννήθηκαν από το 1800 έως το 1920, Ελληνοκύπριοι αλλά και Τουρκοκύπριοι, Αρμένιοι, Λατίνοι, Ελλαδίτες και Αιγυπτιώτες που έζησαν στο νησί, συνθέτουν ένα μοναδικό μωσαϊκό, μια προσωπογραφία της κυπριακής κοινωνίας. 

Έφυγε από τη ζωή ο Αριστείδης Κουδουνάρης

Ποιο ήταν το κίνητρο για να αρχίσετε να γράφετε το Βιογραφικό Λεξικό Κυπρίων;Η προσπάθεια της συγγραφής του λεξικού άρχισε πριν από σχεδόν σαράντα χρόνια με αφορμή την έρευνα του Γιώργου Γιωργαλλίδη για την έκδοση του βιβλίου «A political and Administrative History of Cyprus 1918-1926» στο οποίο κάλυψα το βιβλιογραφικό μέρος. Συμβάλλοντας στην έρευνα αυτή εξασφάλισα αρκετό υλικό, το οποίο θεώρησα ότι έπρεπε να αξιοποιηθεί. Η πρώτη έκδοση του Βιογραφικού Λεξικού Κυπρίων βγήκε δέκα χρόνια αργότερα, το 1989, με 600 περίπου λήμματα. Άρχισα την έρευνά μου εντός και εκτός Κύπρου για να μαζέψω υλικό από πρωτογενείς πηγές και η πορεία με οδήγησε στην Ελλάδα, την Τουρκία, την Αίγυπτο και τη Νότιο Αφρική.

 Τι επιδιώκατε με την έκδοση του λεξικού;Ήθελα να ανατρέψω την επικρατούσα εικόνα των Κυπρίων. Η συμμετοχή μου στο βιβλίο του Γιωργαλλίδη με έμαθε να είμαι αντικειμενικός. Ήθελα να δώσω την αίσθηση της παλαιότητας και της συμβολής σημαντικών Κυπρίων που γεννήθηκαν μεταξύ 1800 και 1920, χρονολογία όχι τυχαία καθώς στόχευα να συμπεριλάβω τους Κύπριους που αγωνίστηκαν το 1821 στην Ελλάδα. Σταματά η έρευνα στο 1920 γιατί εκεί αρχίζει να διαφοροποιείται η κοινωνία και η συμβολή των ανθρώπων δεν είναι πια μια προσωπική υπόθεση αλλά γίνεται ομαδική, όπως η συμμετοχή των Κυπρίων στα Οκτωβριανά και στην ΕΟΚΑ. Πιστεύω ότι αυτά τα δύο γεγονότα θα πρέπει να μελετηθούν εις βάθος. Βέβαια στο λεξικό έχω συμπεριλάβει μερικούς αγωνιστές του 1931, αλλά δεν είναι συμπληρωμένο.

Προσπαθείτε να επεκτείνετε τα όρια της έρευνας; Θα ήθελα να τα επεκτείνω κατά μια δεκαετία διότι υπάρχουν αξιόλογοι Κύπριοι, αρκετοί από τους οποίους μπορεί να μην ήταν μορφωμένοι αλλά αγρότες, κοτζαμπάσηδες τόσο προοδευτικοί που δεν δίσταζαν να στείλουν τα παιδιά τους και κυρίως τις κόρες τους να μορφωθούν είτε στην Αρσάκειο, είτε στην Αγία Φωτεινή της Σμύρνης, είτε στο Παλλάδιο στην Κωνσταντινούπολη. Ένα μεγάλο κεφάλαιο που πρέπει να μελετηθεί.

Οι Τουρκοκύπριοι περιλαμβάνονται στο λεξικό στην πέμπτη έκδοση που κυκλοφόρησε το 2010, αντιλαμβάνομαι λόγω της δυσκολίας να εντοπιστεί υλικό. Δικαιωματικά οι Τουρκοκύπριοι έπρεπε να ενταχθούν στο λεξικό, όπως και οι Μαρωνίτες, οι Αρμένιοι, οι Λατίνοι και οι Βρετανοί υπήκοοι οι οποίοι έζησαν στην Κύπρο. Δεν μπορώ να αλλάξω αυτό το μωσαϊκό, άλλωστε αυτή είναι η ιδιαιτερότητα του τόπου μας. Το πρόβλημα ήταν ότι δεν είχα πρόσβαση για να εντοπίσω τους Τουρκοκύπριους και στην αρχή με τη βοήθεια του Γραφείου Τύπου και Πληροφοριών άρχισα να παίρνω τις πρώτες πληροφορίες. Από το 2004 και μετά εκμεταλλεύτηκα το γεγονός του ανοίγματος των οδοφραγμάτων και κατάφερα να περιλάβω μια ολοκληρωμένη εικόνα των Τουρκοκυπρίων της περιόδου που καλύπτει το λεξικό.

 Τι μας λέει αυτή η έρευνα;Οι μορφωμένοι Τουρκοκύπριοι ήθελαν πάντα να είναι ενωμένοι με τους Ελληνοκύπριους και έτρεφαν εκτίμηση και σεβασμό απέναντί τους. Γι’ αυτό πρέπει να τους ενθαρρύνουμε να έρχονται από δω και να τους δείξουμε ότι τους θέλουμε φίλους. Δυστυχώς, διάφοροι αφήνουν τα συνθήματα και τα οικονομικά συμφέροντα να μπαίνουν εμπόδιο σε μια τέτοια προσπάθεια.

 Νιώθετε ότι εξαντλείται το υλικό του λεξικού, ειδικά τώρα με την έβδομη δίτομη έκδοση και τα δύο χιλιάδες περίπου λήμματα;Αντίθετα, μαζεύεται συνεχώς νέο υλικό. Ήδη έχω καμιά πενηνταριά νέα λήμματα που ήρθαν μετά την τελευταία έκδοση. Μαζεύεται πολύ υλικό ιδίως από την Ελλάδα και την Αυστραλία. Γι’ αυτό πιστεύω ότι πρέπει να μελετηθεί σε βάθος ο ελληνισμός της διασποράς γιατί υπάρχει αρκετό υλικό που θα εντοπιστεί. Από την άλλη, βλέπω ότι το λεξικό έχει τρομερή απήχηση γιατί ζητείται από σημαντικά ιδρύματα του εξωτερικού, όπως η Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου στην Αμερική. Αυτό με πείθει ότι το λεξικό πρέπει να κυκλοφορήσει και στα αγγλικά γιατί έχει ζήτηση από αποδήμους και ξένους ερευνητές. Πρέπει να αναφέρω ότι ιδιαίτερη τιμή για εμένα φέτος είναι η έκδοση του δίτομου λεξικού από το Πανεπιστήμιο Λευκωσίας.

 Υπάρχει ερευνητικό ενδιαφέρον;Πιστεύω πως ναι και είναι πολύ ενθαρρυντικό όταν μου τηλεφωνούν φοιτητές και θέλουν να αποκτήσουν το λεξικό για να το μελετήσουν. Είναι να χαίρεσαι αυτούς τους νέους που απομονώνουν ένα θέμα και το μελετούν σε βάθος. Υπάρχουν πολλοί Κύπριοι του εξωτερικού που αξίζει να μελετηθούν και να γίνουν μονογραφίες καθώς η πρόοδος των Κυπρίων στο εξωτερικό είναι αξιοθαύμαστη.

Αυτό που μου κάνει εντύπωση σε εσάς είναι ο ενθουσιασμός που έχετε για κάθε νέα έκδοση του λεξικού αλλά και για κάθε τι που κάνετε και είναι αποτέλεσμα έρευνας. Τι είναι αυτό που σας κρατά το ενδιαφέρον; Αληθέστατα. Πρέπει να έχεις πίστη σε αυτό που κάνεις.

Ο Αριστείδης Κουδουνάρης

Ο Αριστείδης Κουδουνάρης γεννήθηκε το 1936 στο κέντρο της Λεμεσού, όπου τελείωσε και το Γυμνάσιο. Σπούδασε εμποριολογία στο Πανεπιστήμιο του Μπράντφορντ στην Αγγλία και πολιτικές επιστήμες στο Trinity College του Δουβλίνου, έχοντας παρακολουθήσει και μαθήματα ιστορίας.

Επιστρέφοντας στην Κύπρο εργάστηκε με επιτυχία στην οικογενειακή επιχείρηση με έδρα τη Λευκωσία.

Πέρα από κάθε επαγγελματική και προσωπική φιλοδοξία, σιωπηλά και συστηματικά έταξε σκοπό της ζωής του, να υπηρετήσει με τις γνώσεις και τις ερευνητικές του εργασίες το σύνολο της κυπριακής και της διεθνούς κοινότητας συνθέτοντας ένα «Βιογραφικό Λεξικό των Κυπρίων» από το 1800 μέχρι το 1920, ένα απαραίτητο εργαλείο υποδομής και αναφοράς για κάθε ένα που θα ήθελε να μελετήσει την κυπριακή κοινωνία.

Η εργασία του συνεχίστηκε, επαυξήθηκε και βελτιώθηκε σε κάθε καινούργια της έκδοση ώστε να συμπεριλάβει σημαντικούς Κυπρίους που συνέβαλαν με τον δικό τους τρόπο στην ανάπτυξη της Κύπρου. Η έβδομη από τις εκδόσεις παρουσιάστηκε τον περασμένο Νοέμβριο. Πρόκειται για ένα δίτομο έργο, σε μεγάλο σχήμα, που ξεπερνά τις 1.000 σελίδες. Η πρώτη έκδοση έγινε το 1989, με 196 σελίδες και 657 λήμματα και ακολούθησαν οι επαυξημένες εκδόσεις του 1991, του 1995, του 2001, του 2005, του 2010 και η φετινή (2018), για πρώτη φορά σε δύο τόμους. Η κάθε επανέκδοση σήμαινε και την αύξηση τόσο των σελίδων του Λεξικού όσο και των βιογραφούμενων – λημμάτων. Στην τελευταία έκδοση οι βιογραφούμενοι ξεπερνούν τους 2.400.

Τα τελευταία χρόνια η εργασία του επεκτάθηκε και στους Τουρκοκυπρίους.

Ο Κουδουνάρης είχε δωρίσει το προσωπικό του Λεμεσιανό κεντρικό αρχείο που συμπεριλαμβάνει εκατοντάδες ντοκουμέντα στο Ιστορικό Αρχείο της πόλης, καθώς επίσης και τη βιβλιοθήκη του έτσι ώστε να γίνει άμεσα κτήμα του κάθε μελετητή που ενδιαφέρεται για την πόλη. Παράλληλα, δώρισε το υλικό του Λεξικού στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, ένεκα της παρουσίας Τμήματος Σύγχρονης Ιστορίας, έτσι ώστε να συνεχιστεί η έκδοσή του σε μελλοντικές εκδόσεις επαυξημένο και βελτιωμένο.

Ήταν από τους ιδρυτές της Κυπριακής Εταιρείας Ιστορικών Σπουδών το 1989, της οποίας έκτοτε αποτέλεσε πρόεδρος. Ήταν, επίσης, εκπρόσωπος της Βυρωνικής Εταιρείας Byron Society στο Λονδίνο το 1971. Ήταν παράλληλα εκτελεστικός σύμβουλος του Πιεριδείου Ιδρύματος.

Τα τελευταία 50 χρόνια ασχολήθηκε και με τη διοργάνωση και διάθεση αντικών, πραγματοποιώντας 42 ετήσιες εκθέσεις παλαιών αντικειμένων.

Τα τελευταία 40 χρόνια σκιαγράφησε με αφοσίωση το πορτρέτο των Κυπρίων που γεννήθηκαν την περίοδο 1800-1920. Λόγιοι, λογοτέχνες, πολιτικοί, εκπαιδευτικοί, καλλιτέχνες, εκκλησιαστικοί παράγοντες κυπριακής καταγωγής που γεννήθηκαν από το 1800 έως το 1920, Ελληνοκύπριοι αλλά και Τουρκοκύπριοι, Αρμένιοι, Λατίνοι, Ελλαδίτες και Αιγυπτιώτες που έζησαν στο νησί, συνθέτουν ένα μοναδικό μωσαϊκό, μια προσωπογραφία της κυπριακής κοινωνίας.

Το βασικό χαρακτηριστικό των επανεκδόσεων του Λεξικού δεν ήταν μόνο η ποσοτική αύξηση των σελίδων ή του αριθμού των βιογραφουμένων. Όταν ο συγγραφέας έκανε λόγο για «επηυξημένη έκδοσι» αυτό σημαίνει όχι μόνο την προσθήκη νέων λημμάτων, αλλά και την παρακολούθηση της κυπρολογικής βιβλιογραφίας, των βιβλίων και των επιστημονικών περιοδικών, ακόμη και του ημερήσιου Τύπου, και τη συμπερίληψη των νέων πληροφοριών στους ήδη βιογραφηθέντες.

Όπως σημείωνε πρόσφατα ο ακαδημαϊκός Πέτρος Παπαπολυβίου, εκτός από τις συμβατικές πηγές, τις οποίες ο συγγραφέας γνώριζε και μελετούσε συστηματικά, δηλαδή τις αρχειακές και τις δημοσιευμένες πηγές, τη βιβλιογραφία, τον ημερήσιο και τον περιοδικό Τύπο και τη σύγχρονη ιστοριογραφία, ο Α. Λ. Κουδουνάρης αξιοποιούσε και τις προφορικές μαρτυρίες. Σχεδόν σε κάθε λήμμα, ύστερα από τις βιβλιογραφικές αναφορές ακολουθούσαν οι ευχαριστίες σε όσους και όσες του έδωσαν πληροφορίες.

Για κάθε βιογραφούμενο, ακόμη και τους πιο γνωστούς στον κυπριακό μικρόκοσμο, ο Κουδουνάρης κτύπησε εκατοντάδες πόρτες για να εντοπίσει ή να διασταυρώσει μια πληροφορία. Ανάλογες επαφές και δεσμούς διατηρούσε και με την ολιγάριθμη κοινότητα των ιστορικών ή συναδέλφων ερευνητών, που ασχολούνται κατά κύριο λόγο με την κυπριολογία: Ο Αριστείδης Κουδουνάρης αποτελεί μια σπάνια για τον τόπο περίπτωση που ανοίγει την πόρτα του αλλά και τα συρτάρια του με το υλικό που συγκεντρώνει στους συναδέλφους του, ειδικότερα στους νέους.

Σύμφωνα με τον Πέτρο Παπαπολυβίου, από τότε που δεν είχαν ιδρυθεί ακόμη τα Πανεπιστήμια στην Κύπρο, συμβούλευε, συζητούσε, κατατόπιζε, μάθαινε καμιά φορά και ο ίδιος από τους νεότερους ερευνητές. Η βοήθεια που πρόσφερε είναι πολύτιμη: με τα βιβλία του, τις γνώσεις του, τις ανεξάντλητες αφηγήσεις του για τις προσωπικότητες της νεότερης ιστορίας της Κύπρου, που τις διάνθιζε πάντοτε «με πηγαίο χιούμορ και το απαραίτητο (απολαυστικό) αλατοπίπερο της αστικής λεμεσιανής του καταγωγής».

Πηγή: philenews