Της Ιλιάνας Κουλαφέτη

Τα γυρίσματα μίας ταινίας και η εξοργιστικά αλαζονική απάντηση των Βρετανών στάθηκαν η αφορμή για να ξεκινήσει η Μελίνα Μερκούρη τον αγώνα για επιστροφή των Μαρμάρων του Παρθενώνα. 1960, γυρίσματα ταινίας «Φαίδρα». Οι Βρεττανοί ζητάνε καταβολή χρηματικού αντίτιμου προκειμένου να επιτρέψουν στο ελληνικό συνεργείο να συμπεριλάβει στα γυρίσματα τα μάρμαρα. Είκοσι δύο χρόνια αργότερα στις 30 Ιουλίου, η Μελίνα βρισκόταν ως υπουργός Πολιτισμού της Ελλάδας στο Μεξικό, θέτοντας στη Διεθνή Διάσκεψη Υπουργών Πολιτισμού της UNESCO, το ζήτημα της επιστροφής των Μαρμάρων.

«Πρέπει να καταλάβετε τι σημαίνουν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα για εμάς», έλεγε. «Είναι το καμάρι μας. Είναι οι θυσίες μας. Είναι το υπέρτατο σύμβολο ευγένειας. Είναι φόρος τιμής στη δημοκρατική φιλοσοφία. Είναι η φιλοδοξία και το όνομά μας. Είναι η ουσία της ελληνικότητάς μας». Και «αν με ρωτήσετε εάν θα ζω όταν τα Μάρμαρα του Παρθενώνα επιστρέψουν στην Ελλάδα, σας λέω πως ναι, θα ζω. Αλλά κι αν ακόμη δεν ζω πια, θα ξαναγεννηθώ».

Σ’ αυτήν την παράγραφο, από την ομιλία της συμπυκνώνεται όλο το όραμα, το πάθος και η αγάπη της Μελίνας Μερκούρη για τον πολιτισμό και την κληρονομιά της Ελλάδας, η οποία έπρεπε πάση θυσία να επιστραφεί εκεί που ανήκε. Τότε ήταν που κι η ελληνική κοινωνία, σχεδόν δύο αιώνες μετά την κλοπή τους από τον Έλγιν, συνειδητοποιούσε για πρώτη φορά τη σημασία της αρπαγής και δη της επιστροφής τους πίσω στη γενέτειρά τους. Με τη βοήθεια του αρχαιολόγου Ζυλ Ντασέν, ανθρώπων του χώρου των τεχνών και των γραμμάτων, ανέλαβε να σηκώσει στις πλάτες της ένα ζήτημα διπλωματικό και πολιτικό και ορθώνοντας το ανάστημά της, ενάντια σε όσους θεωρούσαν νόμιμη την κλοπή που κανείς δεν έθιξε

Μία ιστορία κλοπής


Λίγο πριν ξεσπάσει η επανάσταση του απελευθερωτικού ’21, ο πρώτος βρετανός Πρέσβης στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, Λόρδος Έλγιν, βρίσκεται στην Ελλάδα. 1802, ο αγαπητός στις οθωμανικές αρχές Έλγιν, αποφασίζει να διακοσμήσει το εξοχικό του στη Σκωτία, με τίποτα λιγότερο από πραγματικά έργα τέχνης. Πληροφορημένος για την ομορφιά των μαρμάρων του Παρθενώνα, βρίσκει τον εαυτό του στην Κωνσταντινούπολη όπου προσέλαβε μια ομάδα που θα έφτιαχνε αντίγραφα και εκμαγεία αυτών των γλυπτών. Παρ’ όλα αυτά, η όρεξη του Έλγιν ήταν ακόρεστη και η σκέψη «Γιατί αντίγραφα, γιατί εκμαγεία; Γιατί όχι τα αληθινά», στάθηκε η αρχή του κακού για μία ιστορία κλοπής, όπου ακόμη δεν έχει δει το φως της δικαιοσύνης.

Ο μύθος του φιρμανιού

Εκμεταλλευόμενος την Οθωμανική ηγεμονία στην Ελληνική επικράτεια, κατάφερε και απέκτησε «φιρμάνι» από τον Οθωμανό Σουλτάνο για την αποκαθήλωσή τους από τον Παρθενώνα με σκοπό τη μέτρηση και την αποτύπωσή τους σε σχέδια, και στη συνέχεια προχώρησε στην αφαίρεση και φυγάδευσή τους. Εντούτοις, το φιρμάνι-«άδεια», δεν υπάρχει. Η πραγματικότητα είναι πως δεν εξασφάλισε ποτέ έγγραφη εντολή Σουλτάνου, παρά μόνο ένα έγγραφο το οποίο χρησιμοποιεί έντεχνα, μία φιλική επιστολή του καϊμακάμη, του Τούρκου αξιωματούχου, ο οποίος, εκείνη την εποχή αντικαθιστούσε τον Μέγα Βεζύρη στην Κωνσταντινούπολη. Η επιστολή δεν έχει καν, επίσημο χαρακτήρα. Η μόνη «άδεια» που δίνεται στον Έλγιν και το συνεργείο του είναι να «εργαστούν» γύρω από τον Παρθενώνα, αλλά και κάνουν ανασκαφή γύρω από τα θεμέλια του ναού. Αν και έχει αποδειχτεί η μη εγκυρότητα του «φιρμανιού» και έχει ήδη αμφισβητηθεί επίσημα και από την UNESCO, η βρετανική κυβέρνηση και το Βρετανικό Μουσείο, στο οποίο εκτίθενται τα γλυπτά του Παρθενώνα, επιμένουν πως ο Έλγιν τα απέκτησε νόμιμα.
Πέρα όμως από την κλοπή και την καταστροφή που προκάλεσε με την απόσπασή τους από τον ιερό ναό της Ακρόπολης, πέρα από την απώλεια – ένα καράβι βούλιαξε στην πορεία – ο Λόρδος, φτάνοντας πίσω στη χώρα του συνειδητοποιεί πως έχει χάσει όλη του την περιουσία και αποφασίζει την πώληση των γλυπτών του Παρθενώνα, στη βρετανική κυβέρνηση, η οποία τα εξαγοράζει και το 1816, τα μεταφέρει στο Βρετανικό Μουσείο.

Bring them back


Φανταστείτε να ξυπνήσετε ένα πρωί και το έκτακτο δελτίο ειδήσεων να αναφέρει πως κλάπηκε το ρολόι του Big Ben ή οι τοιχογραφίες της Καπέλας Σιξτίνας, από κάποιο πλούσιο επιχειρηματία και διπλωμάτη της εποχής μας, απλά και μόνο για να κοσμήσουν το σπίτι του. Σίγουρα, μία τέτοια ενέργεια θα σήκωνε θύελλα αντιδράσεων, καθώς πρόκειται για αποκοπή και καταστροφή μνημείων και απομάκρυνση από τον πραγματικό τους χώρο. Πρόκειται για κατακερματισμό της τέχνης. Ουσιαστικά για την καταστροφή της. Πώς μπορεί εξάλλου να εκτιμηθεί ή να αναγνωριστεί η ιστορική αξία ενός έργου όταν αυτό αποσπάται από το χώρο του; Πώς θα μπορούσαμε να σεβαστούμε και να εκτιμήσουμε τις τοιχογραφίες του Μιχαήλ Αγγέλου εάν αυτές κοσμούσαν κάποιο μουσείο στην Ευρώπη εκτός του Βατικανό; Δεν θα μπορούσαμε. Γιατί, πέρα από την άψογη τεχνοτροπία και την παγκοσμίου εμβέλειας αναγνώρισης του καλλιτεχνικού ταλέντου ενός από τους μεγαλύτερους εκπροσώπους της Αναγέννησης, ο λόγος για τον οποίο δεν γκρινιάζουμε για το πιάσιμο στο σβέρκο κοιτώντας κατανυκτικά και με ευλάβεια την μεγαλοπρέπεια των εικόνων, είναι επειδή δένουν απόλυτα με το υπόλοιπο κλίμα που προσφέρουν τα μουσεία του Βατικανό και η αναγεννησιακή Ρώμη. Γιατί, ακόμη κι αν δεν είσαι λάτρης της ιστορίας της τέχνης ή δεν γνωρίζεις τις λεπτομέρειες πίσω από τα μεγαλοπρεπή σώματα που κοσμούν την οροφή, ωστόσο μπορείς να νιώσεις μέσα στην αίθουσα του παρεκκλησιού, τη σπουδαιότητά τους.

Image result for μάρμαρα παρθενώνα

«H Ακρόπολις είναι άριστα προφυλαγμένη. Δεν είναι ολιγώτερον ασφαλής του Βρετανικού Μουσείου»

Για τους «περικαλλείς αδάμαντες της Αττικής», ο πολιτικός Καβάφης, απατώντας σε ειρωνικό αγγλικό άρθρο με τίτλο «Ο αστεϊσμός περί της επιστροφής των μαρμάρων» κυκλοφόρησε άρθρο του σε εφημερίδα Εθνική το 1891, όπου κατατρόπωνε τα επιχειρήματα του Τζέιμς Νόουλς. Ο Άγγλος συγγραφέας ο οποίος εκθείαζε την αρπαγή του Έλγιν, μαζί με τη βρετανική κυβέρνηση υποστήριζε, έως και σήμερα, πως η Ελλάδα και τα μουσεία τους δεν αποτελούν κατάλληλο μέρος για τη διαφύλαξη των μαρμάρων και πως θα δεχθούν να τα δώσουν πίσω όταν δημιουργηθεί ένας χώρος ο οποίος θα μπορεί να τα διαφυλάξει από τη διάβρωση και το καυσαέριο. Κι ενώ, οι δικαιολογίες εκ μέρους των Βρεττανών περίσσευαν το ελληνικό κράτος ήρθε να δώσει απάντηση με τη δημιουργία του Μουσείου της Ακρόπολης, καταρρίπτοντας θεαματικά το βασικό επιχείρημα των Βρεττανών για προφύλαξή τους.

«Οι αδαείς και δεισιδαίμονες Ελληνες ήταν αδιάφοροι για την τέχνη και τα μνημεία τους»

Με αυτούς τους χαρακτηρισμούς, επιχειρηματολογούσαν οι Βρετανοί εναντίον των «αδαών» Ελλήνων. Και η Μελίνα Μερκούρη, παραθέτοντας με στόμφο την καλλιτεχνική πορεία της Ελλάδας, από την αρχαιότητα στη βυζαντινή τέχνη έως τη σύγχρονη εποχή, έθετε τα θεμέλια της μεγάλης εκστρατείας της επιστροφής των πολιτιστικών μας θησαυρών. Την επιστροφή της απηχθείσας Καρυάτιδας που αποχωρίστηκε βίαια από τις αδελφές της, και την επανένωση της ζωοφόρου του Παρθενώνα, που κατακερματισμένη στα μουσεία της Ευρώπης περιμένει να συμπληρώσει τα κομμάτια της. Οι Έλληνες όμως δεν αδιαφορούν και προβαίνουν έκτοτε σε μία σειρά από ενέργειες ζητώντας την επιστροφή τους.

Ο μακροχρόνιος δανεισμός – η δημιουργία του Μουσείου Ακροπόλεως

Επί Υπουργίας Πολιτισμού Ευάγγελου Βενιζέλου, η ελληνική κυβέρνηση αποφάσισε να προχωρήσει σε μία πρόταση-συνεργασία, να επιστραφούν τα μάρμαρα στο νέο μουσείο της Ακρόπολης για μία περίοδο 100 ετών, αποφεύγοντας έτσι οποιαδήποτε νομική κίνηση ή αντιπαράθεση. Το Βρετανικό Μουσείο αρνείται.
Στις 20 Ιουνίου 2009 πραγματοποιούνται τα εγκαίνια του νέου Μουσείου, το οποίο φανερά επικοινωνεί με τον Παρθενώνα, σε ένα έντονα φορτισμένο κλίμα. Οι ελπίδες για την αποκατάστασή τους, στο νέο περιβάλλον αναπτερώνονται. Στη θέση των «αιχμαλώτων σ’ εξορία» μαρμάρων, τοποθετούνται εκμαγεία από γύψο, καθιστώντας ξεκάθαρη την κλοπή.

Image result for μελινα μερκουρη

Η πρώτη νομική προσπάθεια για επιστροφή πέφτει στο κενό

Οι δικαστές του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, τόνισαν στην Αθηναϊκή Ένωση η οποία προσέφυγε νομικά για τη διεκδίκηση των γλυπτών, πως δεν έχει κανένα δικαίωμα να αιτείται κάτι τέτοιο και πως το Δικαστήριο θεωρεί απαράδεκτη την προσφυγή σε αυτό καθώς η αφαίρεση πραγματοποιήθηκε 150 χρόνια πριν και το ίδιο δεν έχει δικαιοδοσία πάνω στο ζήτημα.

Το τι θα συμβεί παρακάτω ουδείς γνωρίζει. Το σίγουρο είναι πως οι προσπάθειες για επιστροφή των μαρμάρων και η επανένωσή τους με τον Παρθενώνα θα συνεχίσει να αγνοεί την «άγονη άρνηση» των Βρεττανών, καθιστώντας ξεκάθαρο πως τα γλυπτά που εκπροσωπούν τις πανανθρώπινες αξίες είναι καιρός να επαναπατριστούν στην αττική γη που τα γέννησε και όπως δήλωσε η Μελίνα Μερκούρη πολύ εύστοχα «Ήρθε καιρός αυτά τα μάρμαρα του Παρθενώνα να γυρίσουν πίσω στον γαλάζιο ουρανό της Αττικής, στον φυσικό τους χώρο, εκεί όπου αποτελούν δομικό και λειτουργικό μέρος ενός μοναδικού συνόλου…».

*Το www.bringthemback.org, αποτελεί την πρώτη διαδικτυακά ολοκληρωμένη εκστρατεία για την εξασφάλιση και την επιστροφή των γλυπτών στη θέση τους. Η ιστοσελίδα προσφέρει διάφορα στοιχεία για την ιστορία του Παρθενώνα και των μαρμάρων καθώς και το χρονικό της κλοπής και τους λόγους για τους οποίους οφείλουν να επιστραφούν.