Της Βάλιας Ματσεντίδου*

31 Ιανουαρίου 2019. Εγκαίνια Κρατικής Πινακοθήκης Σύγχρονης Τέχνης στη Λευκωσία.

7 μ.μ. ακριβώς. Βρέθηκα απέναντι από την Πύλη Αμμοχώστου, στη μεριά του εργοστασίου «Μιτσίδης» και ακριβώς μετά από αυτό. Λίγο πριν διασταυρώσω, για να βρεθώ στην πλευρά του κτιρίου ΣΠΕΛ, αντικρύζω το πλήθος κόσμου που έχει ήδη μαζευτεί για τα μεγάλα εγκαίνια. Διασταυρώνω και συναντώ τον Νίκο στο πεζοδρόμιο έξω από το κτήριο. Η ατμόσφαιρα στο εντός των τειχών κέντρο της πόλης διαχέεται από μια αίσθηση καινούργιου. Κάτι μεγάλο συμβαίνει. Ή μήπως κάτι πρόκειται να συμβεί;

Το κτήριο, εμβαδού 3.360τ.μ., ορθώνεται μπροστά μου μοντέρνο, με λιτές γραμμές και λευκό χρώμα. Είναι το ανακαινισμένο κτήριο που στεγάζει την Κρατική Πινακοθήκη Σύγχρονης Κυπριακής Τέχνης, το οποίο σύντομα θα φιλοξενήσει, σε μόνιμη βάση, έργα τέχνης από την περίοδο της Ανεξαρτησίας της Κύπρου και εξής. Τα έργα πριν την Κυπριακή Ανεξαρτησία θα στεγάζονται στο κτήριο Majestic, που προτίθεται να μετονομαστεί σε Κρατική Πινακοθήκη Μοντέρνας Κυπριακής Τέχνης. Και τα δύο κτήρια θα περιλαμβάνουν έργα από τα 3.500 και πλέον της Κρατικής Συλλογής Μοντέρνας και Σύγχρονης Κυπριακής Τέχνης και θα εντάσσονται στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, ίδρυση του οποίου επιδιώκουν οι Πολιτιστικές Υπηρεσίες του Υπουργείου Παιδείας και Πολιτισμού. Το μελλοντικό μουσείο θα δώσει στο κοινό μια πιο ολοκληρωμένη διατύπωση της σύγχρονης ιστορίας της Κυπριακής Τέχνης.

Στην είσοδο κοσμοσυρροή. Ένα μεγάλο μπουφέ με φαγητά και γλυκά. Στα χέρια ποτήρια κρασιού και μπύρες. Προχωρώντας στα δεξιά και ανεβαίνοντας μερικά σκαλάκια βρίσκονται στημένα τα τριπόδια των ΜΜΕ. Είναι ο χώρος του πωλητηρίου όπου διατίθενται προς πώληση υπό μορφή αφισών, σελιδοδεικτών κ.λπ. κάποια από τα έργα του τιμώμενου Σάββα. Πιο πέρα η έκθεση του «Πρόωρα Παρών» ανοίγεται μπροστά σου.

Όπως ανέφερε και ο Αδαμάντιος Διαμαντής

«[Ο Σάββα] μπαίνει στα πιο προοδευτικά κινήματα, τα παραλείπει και κάνει τον εαυτό του. Αυτά που κάνει είναι πολύ προσωπικά πράγματα»

Η έκθεση που εγκαινιάζει σήμερα τη ΣΠΕΛ το επιβεβαιώνει. Ο Σάββα είναι ο πρωτοποριακός Κύπριος ανάμεσα σε λίγους του 20ου αιώνα, με μια μικρής διάρκειας καριέρα, κατά την οποία δημιούργησε ένα εντυπωσιακά εξαίρετο και ποικιλόμορφο εικαστικό έργο. Παραστατικές ζωγραφιές, κατασκευές με σύρμα, υφασματογραφίες, τσιμεντογραφίες, έπιπλα με ψηφιδωτά, κρεμαστές συνθέσεις, έργα του Σάββα από τις δεκαετίες του ’50 και του ’60. Οι επιδράσεις του από τον γαλλικό μοντερνισμό, τον φοβισμό, τον κυβισμό, την ανεικονική τέχνη, την τέχνη ναΐφ. Αναμφίβολα ο Σάββα, κυρίως στη δεκαετία του ’60, έφερε σε επαφή την Κυπριακή Τέχνη με τα σύγχρονα διεθνή καλλιτεχνικά κινήματα της εποχής του.

Το κτήριο του 1965 ανακαινισμένο από τρεις Κύπριους Αρχιτέκτονες, παραμένει πιστό στον αρχικό του σχεδιασμό. Η νέα μας Πινακοθήκη για κάποιους από τους επισκέπτες θα μπορούσε να είχε διαφορετικά διαμορφωμένους τους εσωτερικούς της χώρους.

«Οι κολόνες είναι υπερβολικά πολλές και θα δυσκολέψουν το στήσιμο μελλοντικών εκθέσεων αλλά και τη θέαση των έργων από τους επισκέπτες», «Τα κάγκελα στο εσωτερικό θα μπορούσαν να αντικατασταθούν με γυαλί», μεταξύ των σχολίων που έχω ακούσει.

Παρόλα αυτά, μπαίνοντας στο χώρο του Σάββα και κοιτάζοντας ένα ένα τα έργα του, ο χώρος και ο χρόνος σταματούν να υπάρχουν. Από εδώ και πέρα ταξιδεύω στην Κύπρο μιας περιόδου κατά την οποία τα τοπικά καλλιτεχνικά δρώμενα άρχισαν να αλλάζουν ριζικά. Στο ισόγειο τα πρώιμα έργα του Σάββα. Στον πρώτο όροφο η πρόθεση του επιμελητή να δώσει την ατμόσφαιρα της «Απόφασης» πρώτα της γκαλερύ που ο Σάββα άνοιξε με τον Glyn Hughes το 1960 και ύστερα της ταβέρνας με την ίδια επωνυμία που άνοιξε ο ίδιος το 1961, είναι εμφανής, μέσα από τα έργα πολλών καλλιτεχνών που άφησαν μικρή ή μεγάλη κληρονομιά και πέρασαν από την «Απόφαση» καθώς και με τα καθίσματα παραδοσιακού τύπου που διασκορπίζονται στο χώρο φιλόξενα.

Παρατηρώ σε κάποιο σημείο τον Κκάσιαλο, με έργα που πολλοί δεν θα αναγνώριζαν σαν δικά του, αφού αποτελούν πρώιμα έργα του πριν τελειοποιήσει την ναΐφ ζωγραφική του και την παραδώσει στην ιστορία της κυπριακής καλλιτεχνικής κληρονομιάς.

Τελειώνω την επίσκεψη μου στο δεύτερο όροφο. Έργα που ταξίδεψαν στην Μπιενάλε Βενετίας του ’68, καθώς και τα πιο ώριμα, μεστά και ανώτερα έργα του καλλιτέχνη. Υφασματογραφίες, τσιμεντογραφίες, έπιπλα με ψηφιδωτά. Ποικίλες τεχνικές που προβάλλουν τις ικανότητες του καλλιτέχνη.

Πολλά από τα έργα ανήκουν σε προσωπικές συλλογές και με κόπο μαζεύτηκαν για να συνθέσουν την έκθεση. Κάποια άλλα ανήκουν στην οικογένεια του.

Βιβλία σε ένα στρογγυλό τραπέζι με θεματολογίες που αφορούν την τέχνη του ή αναφέρονται στον Σάββα. Στις προθήκες φωτογραφίες polaroid, φωτογραφίες μαυρόασπρες, φωτογραφίες με έργα του καλλιτέχνη, φωτογραφίες από την οικογενειακή του ζωή, υλικό που ανήκει στην γυναίκα του Christine, με την οποία έζησαν μόλις τέσσερα χρόνια μαζί, προτού ο Χριστόφορος φύγει από τη ζωή.

Η ΣΠΕΛ με τον επιμελητή Jacopo Crivelli Visconti και συνδιοργανωτές το Point Centre for Contemporary Art, κατάφεραν να φέρουν εις πέρας ένα πολύ σημαντικό έργο παρουσιάζοντας εικαστικό έργο που αναδεικνύει τον αξιόλογο Κύπριο καλλιτέχνη που έφυγε πρόωρα.

Στο ντοκιμαντέρ «Απόφαση» του 1988, ο Τηλέμαχος Κάνθος είχε πει: «Ήταν ένα σοκ για όλον τον κόσμο ο θάνατος του Σάββα – ο άκαιρος! Δεν ήταν καιρός του να πεθάνει. [Άφησε] ένα κενό δυσαναπλήρωτο, διότι ο Σάββα ήταν πάνω στην ακμή της δραστηριότητας του».

Σήμερα αυτή η έκθεση, φόρος τιμής στη μεγάλη του μορφή. Βγαίνω έξω και συνεχίζω το κρασί μου μαζί με καλούς φίλους από τα καλλιτεχνικά δρώμενα και μη. Η έκθεση στη νέα Πινακοθήκη στη Λεωφόρο Αμμοχώστου 73, θα είναι ανοιχτή μέχρι την 31η του Μάρτη, καθημερινά εκτός Δευτέρας. Το ωράριο είναι Τρίτη – Παρασκευή και Κυριακή από τις 10πμ μέχρι τις 6μμ και το Σάββατο από τις 11πμ μέχρι τις 8μμ. Μετά το τέλος της, τα έργα θα μεταφερθούν στην 58η Μπιενάλε Βενετίας, τον Μάη, όπου ο Χριστόφορος Σάββα θα φιλοξενηθεί 51 χρόνια μετά για δεύτερη φορά.

Μέχρι τότε, θα τα ξαναπούμε κι άλλες φορές εδώ.

*Η Βάλια Ματσεντίδου είναι εκπαιδευτικός στη Δημοτική Εκπαίδευση και μεταπτυχιακή φοιτήτρια στο πρόγραμμα Εικαστικών Τεχνών και Εκπαίδευσης του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου με Μουσειοπαιδαγωγική ειδίκευση, Την παρούσα στιγμή βρίσκεται τα Σάββατα στη ΣΠΕΛ, ως intern.