Της Ιλιάνας Κουλαφέτη

«Έτσ’ είναι τζ’ η τοκογλυφία: εν ο πολίτης τσακροστάτης τζιαι τζάκρα η ομολοϊα τζι ο λαός εν ο χωρκάτης[1]».

Μ’ αυτούς τους πρώτους στίχους του ποιήματος του Βασίλη Μιχαηλίδη, περιγραφόταν οι οικτρή οικονομική κατάσταση του νησιού, στα τέλη της οθωμανικής κατοχής. Οι στίχοι δεν περιέγραφαν όμως μόνο τη φτώχεια του λαού, αλλά και τη συστηματική τοκογλυφία που ως ένα βαθμό έμοιαζε σαν σωσίβια λέμβος στα οικονομικά προβλήματα του κάθε νοικοκυριού.

Ταμιευτήριο η Λευκωσία

Αυτή ήταν και η κατάσταση, που ώθησε τον πρωτοπόρο και ρηξικέλευθεο Ιωάννη Οικονομίδη από το κατεχόμενο σήμερα Λευκόνοικο, στο να ιδρύσει το 1899 το «Ταμιευτήριον η Λευκωσία» υιοθετώντας την αποταμιευτική πλευρά των Τραπεζών Reiffeisen. Το Ταμιευτήριο στην πορεία ευδοκίμησε και μεταλλάχθηκε σε εμπορική τράπεζα, διατηρώντας πολλά συνεταιριστικά στοιχεία.

Χωρική Τράπεζα Λευκονοίκου

Στις 22 Νοεμβρίου 1909, ο Οικονομίδης μίλησε σε συγκέντρωση γεωργών και παραγόντων της ιδιαίτερης πατρίδας του, Λευκόνοικου, παρουσιάζοντας τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσαν οι λαϊκές τράπεζες στην Ιταλία και τη Γερμανία. Δυο μέρες αργότερα έστειλε δημοσίευμα προς όλες τις εφημερίδες:

«Την 22αν Νοεμβρίου 1909 εν Λευκωνοίκω ιδρύθη Συνεργατική Εταιρεία υπό την επωνυμία Χωρική Τράπεζα Λευκονοίκου, καθαρού τύπου Ρα»φάιζεν[2]»

Ο Μάρκος Χαραλάμπους και Ιωάννης Οικονομίδης, εμπνευστές και δημιουργοί του Συνεργατισμού στην Κύπρο

Μάρκος Χαραλάμπους, ο κήρυκας της συνεργατικής ιδέας

Ο Ιωάννης Οικονομίδης έθεσε τις βάσεις κι έκανε το πρώτο βήμα για την εγκαθίδρυση του συνεργατισμού στο νησί, όμως εκείνος που διέδωσε την ιδέα ήταν ο Μάρκος Χαραλάμπους.

Αν και ο Τύπος επευφημούσε μόνο τον Οικονομίδη, η πρωτοπορία άνηκε στον Μάρκο Χαραλάμπους, ο οποίος τον Απρίλιο του 1909 ίδρυσε μαζί με τον Μιχάλη Παπαπέτρου το Ταμιευτήριο Λευκονοίκου.

Ως γραμματέας της ΣΠΕ Λευκονοίκου, ο Μάρκος Χαραλάμπους πήρε μέρος στο Α’ Αγροτικό Σεμινάριο, το οποίο πραγματοποιήθηκε στο Λευκόνοικο το 1920 και κλήθηκε να επιμορφώσει άλλους 15 γραμματείς παλαιότερων και νέων συνεργατικών εταιρειών[3].

Συνεργατική Παραλιμνίου / Πηγή: Αψίδα

Η αύξηση

Έως το 1925 λειτουργούσαν 29 πιστωτικές εταιρείες ενώ μέσα στα επόμενα τέσσερα χρόνια έφτασαν στον εντυπωσιακό αριθμό των 287. Οι περισσότερες λειτουργούσαν στην Πάφο (86), ενώ ακολουθούσαν η Λεμεσός (55), η Λευκωσία (52), η Αμμόχωστος (47), η Λάρνακα (30) και η Κερύνεια (16).

Το 1929 ο άγλλος Κυβερνήτης Sir Ronald Storrs βράβευεσε με τιμητικό κύπελλο τη Συνεργατική Πιστωτική Εταιρεία Λευκονοίκου ως την άριστην εν Κύπρω τοιούτων εταιρειών από απόψεως λειτουργίας και ωφέλιμων αποτελεσμάτων».

Όταν το 1931 έγινε η βράβευση, ο εκπρόσωπος του Κυβερνήτη, Sir Henniken Heaton, αναγνώρισε τον Μάρκο Χαραλάμπους ως τον πατέρα του Συνεργατισμού.

Επιτροπεία και Γραμματέας της Συνεργατικής Πιστωτικής Εταιρείας Παραλιμνίου 1949-1952
Χρυσόστομος Παπαδημητρίου, Ανδρέας Γ. Παπανδρέου, Κωστής Μ. Φώτη, Αντωνής Α. Κουτσόφτα, Κωνσταντίνος Γ. Μάρκου, Κωνσταντής Ζέμπασιης «Κόσιης» / Πηγή: Αψίδα

Συνεργατική Κεντρική Τράπεζα

Η αδυναμία της Γεωργικής Τράπεζας που είχε ιδρυθεί το 1925, να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του αγροτικού πληθυσμού έφερε το αίτημα των Κυπρίων για ίδρυση μιας νέας αγροτικής τράπεζας. Το πρωί της 26ης Οκτωβρίου 1937 πραγματοποιήθηκε η ιδρυτική γενική συνέλευση της Συνεργατικής Κεντρικής Τράπεζας στο Ελένειο Αρρεναγωγείο Λευκωσίας.

Ο Συνεργατισμός το ‘74

Ο συνεργατισμός συνέβαλε τα μέγιστα και στην οικονομική αναδιάρθρωση του νησιού μετά τον καταστροφικό πόλεμο του 1974.  Το 1977 εξήγγειλαν σχέδιο το οποίο αφορούσε εκτοπισμένους γεωργοκτηνοτρόφους για την επαναδραστηριοποίησή τους, ενώ το κυπριακό συνεργατικό κίνημα εργοδοτούσε πέρα από τους μόνιμους υπαλλήλους του και πολλούς έκτακτους ή εποχιακούς.

Το συνεργατικό κίνημα στην Κύπρο ξεκίνησε ως μια ιδέα η οποία θύμιζε των Ρομπέν των Δασών για τον φτωχό αγροτικό κόσμο της Κύπρου, που δεν μπορούσε να αναπνεύσει από τα χρέη και τους τοκογλύφους. Ταυτόχρονα δίδαξε τις αξίες της αλληλεγγύης, της αποταμίευσης αλλά και της εμπιστοσύνης στη δύναμη του συνόλου, με αποτέλεσμα ο γεωργικός κόσμος να μην είναι υποχείριο των τοκογλύφων. Οι αγρότες κατάφεραν να διευρύνουν τις γεωργικές τους γνώσεις και εν τέλει ο αγρότης έγινε από δούλος, παραγωγικό μέλος της κοινωνίας.

Η κακοδιαχείριση έφερε στην επιφάνεια τις συνέπειες που οδήγησαν στη διάλυση ενός ιστορικού θεσμού, στην κυπριακή οικονομία.

[1] Βασίλης Μιχαηλίδης, Άπαντα, επιμ. Παύλος Παρασκευάς, Λευκωσία 1987, σε. 15

[2] Σάλπιγξ, Λεμεσός 26 Νοεμβρίου 1909

[3] Γιώργος Γεωργής, Χρίστος Κυριακίδης, Πάμπος Χαραλάμπους (επ.), Η Ιστορία του Συνεργατικού Κινήματος, τόμος β’