Των Μαρίνα Βρυωνίδου, Ανδρέας Χριστοφή και Παντελίτσα Παπαδοπούλου

Κωνσταντίνος Φιλίππου (1866-1941) – Ο Στροβολιώτης Ποιητάρης

Ο Κωνσταντίνος (Κωστής) Φιλίππου γνωστός στον Στρόβολο ως το «Φιλιππέτη» υπήρξε λαϊκός ποιητής (στην κυπριακή διάλεκτο ονομάζονταν ποιητάρηδες) και γεννήθηκε στον Στρόβολο το 1866. Καταγόταν από αγροτική οικογένεια και φοίτησε μόνο για εννέα μήνες στο Δημοτικό Σχολείο Στροβόλου που εκείνη την περίοδο ήταν υπό τη διεύθυνση του γνωστού δικηγόρου και λεξικογράφου Αχιλλέα Κυριακίδη. Σε ηλικία έντεκα ετών έχασε τον πατέρα του που εκτός από γεωργός εξασκούσε και το επάγγελμα του λακκοτρύπη. Έτσι η μητέρα του τον έστειλε να μάθει την τέχνη της υποδηματοποιίας, όμως γρήγορα τα παράτησε και επέστρεψε στο χωριό για να συνεχίσει το επάγγελμα του πατέρα του. Ο Σάββας Καρσεράς αναφέρει στο βιβλίο του Στρόβιλος-Στρόβολος-Στρόβυλος,  ότι «το 1891 ενώ ήταν άρρωστος στο νοσοκομείο της Λευκωσίας, έγραψε το πρώτο του τραγούδι και έβγαινε και το τραγουδούσε σε πόλεις και χωριά σε γιορτές και πανηγύρια». Το πρώτο του τραγούδι εκδόθηκε στις 27 Φεβρουαρίου 1892 με αριθμό 25 στο επίσημο μητρώο εγγραφής βιβλίων της αποικιακής διοίκησης. Υπήρξε ο δεύτερος ποιητάρης σε όλη την Κύπρο που τύπωσε τις φυλλάδες του, μετά τον Χρ.Τζιαπούρα.

Με το ακόλουθο δίστιχο ο δάσκαλος του Κωνσταντίνου Φιλίππου, Τζιαπούρας αναγνωρίζει την αξία του μαθητή του:

Τον Στροβολιώτην τον Κωστήν γνωρίστε μαθητήν μου,

ας έχει την ευκούλλαν μου, έπιασεν το ψουμί μου.

Το 1892 όπως και πολλοί άλλοι ποιητάρηδες της εποχής του, μετέβη στην Αίγυπτο, στη Βηρυτό και σε άλλες περιοχές της Μέσης Ανατολής για να πουλήσει το τραγούδι του με θέμα την πυρκαγιά της Μονής Μαχαιρά.

Στο ποίημα του «Ιστορία της Κύπρου από 2000 έτη π.Χ. μέχρι 1905 μ.Χ.» μεταξύ άλλων αναφέρεται στη γενέτειρα του, δίνοντας μας και αρκετά στοιχεία για την εκπαιδευτική και κοινωνική οργάνωση της:

Θ’ αρχίσω που τον Στρόβολον, περίφημον χωρίον,

Έχει Αναγνωστήριον, Δημοτικόν Σχολείον.

Έχει ανθρώπους ευγενείς και Παρθεναγωγείον,

Ολίγον πίσω προς βορράν είναι το Αρμοστείον.

Έχ’ ελαιόδενδρα πολλά, ανθρώπους δουλευτάδες,

Πρώτον στερούνται το νερόν, δεύτερον τους παπάδες.

Μικροί – μεγάλοι βρίσκονται οκτακόσιοι τριάντα,

Έχει και ατμομηχανήν και μύλον εις την πάντα.

Ο Κωστής Φιλίππου έγραφε επίσης για γεγονότα και αποφάσεις που επηρέαζαν την ζωή των απλών ανθρώπων, όπως «Η κατάργησης της δεκάτης και η δυστυχία των πτωχών» (1925) και για τα εγκλήματα της εποχής όπως την αδελφοκτονία που συνέβηκε στον Στροβόλου το 1925: ο φόνος του Ηρακλή Βασίλη από τον αδελφό του Δημοσθένη.

Το 1910 οι Κωστής Φιλίππου και Χρ. Μ. Τζιαπούρα έγραψαν το περίφημο ποίημα «Η Κρεμμάλα του Μαυρίκιου» για την συγκλονιστική δολοφονία του πλουσιότερου Λευκωσιάτη της εποχής, Γεώργιου Παπαδόπουλου, από τον γιο του Μαυρίκιο:

Αν ήταν ο Μαυρίκιος, δεν άφηνεν πεντάρα

την λίραν εθεώραν την, ίσια με μιάν δεκάραν.

Αν του τα εβάλλαν έσσω του έτσι με τα γομάρκα,

έτρων τα με τες όμορφες και με τα παλλικάρκα.

Ήταν οι εύμορφες πάλι που τον εκαταφέραν,

οι δέκα λίρες τακτικά επαίζαν την ημέραν.

Αν θέλετε να μάθετε μέσα εις έναν μήναν,

τριακόσιες λίρες έφαεν με μίαν θεατρίναν.

Το Μάρτιο του 1910, ο Μαυρίκιος Παπαδόπουλος δηλητηρίασε τον μεγαλέμπορο πατέρα του Γεώργιο ρίχνοντας του αρσενικό στη σούπα. Αρχικά ο θάνατος του Γεώργιου Παπαδόπουλου δεν ερευνήθηκε ως δολοφονία, αλλά μετά από νεκροψία στην σορό του, αποκαλύφθηκε το εκ προμελέτης έγκλημα. Ο Μαυρίκιος δραπέτευσε στο Λίβανο και μετά στο Πορτ-Σάϊτ όπου τελικά συνελήφθη και έφτασε στην Κύπρο. Καταδικάστηκε σε θάνατο και απαγχονίσθηκε  τον Ιούλιο του 1910 στις Κεντρικές Φυλακές  της Λευκωσίας.

Ο Κωστής Φιλίππου ήταν παντρεμένος από το 1887 και είχε τρία παιδιά. Πέθανε το 1941. Έχουν δημοσιευθεί τα άπαντα των δημοσιευμένων φυλλάδων του από το Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών το 2000, σε επιμέλεια του Κωνσταντίνου Γ. Γιαγκουλλή.

Κωνσταντίνος Δ. Χριστοφίδης (1889-1941) – Ο λόγιος του Στροβόλου

Ο Κωνσταντίνος Δ. Χριστοφίδης γεννήθηκε στις 14 Οκτωβρίου 1889 στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου από Κύπριους γονείς. Σε μικρή ηλικία εγκαταστάθηκε με την οικογένειά του στην Κύπρο και συγκεκριμένα στη Λάρνακα. Έλαβε εκπαίδευση στο  «Αλληλοδιδακτικόν Σχολείον Σκάλας», αποφοιτώντας το 1901, και στο Ημιγυμνάσιον Λάρνακος «Αποστολίδειον» το 1905. Αν και άριστος μαθητής, ο Χριστοφίδης – κυρίως λόγω οικονομικών δυσκολιών –  δεν μετέβη για ανώτατες σπουδές στη Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών που τόσο επιθυμούσε, διοριζόμενος έτσι τον ίδιο χρόνο (1905) ως δάσκαλος.

Πέραν της διδασκαλικής του καριέρας (με αρκετά διαστήματα αποχής), ο Χριστοφίδης εξάσκησε το επάγγελμα του ιεροκήρυκα και του παιδονόμου, ενώ εργάστηκε και ως υπάλληλος στο Ελληνικό Προξενείο στη Λάρνακα αλλά και στον Δήμο Λάρνακας.  Ας σημειωθεί επίσης, ότι το 1922, βάσει του νόμου 24 της 31.10.1922 περί απαγορεύσεως της εξασκήσεως του επαγγέλματος του «Ιατρού – Δημοδιδασκάλου και Ιεραποστόλου», παύθηκε από δάσκαλος ως μη προσοντούχος∙ και γι’ αυτό φοίτησε στο «Παγκύπριον Ιεροδιδασκαλείον Λάρνακος», με πρωτοβουλία και φροντίδα του τότε Μητροπολίτη Κιτίου Νικόδημου Μυλωνά, αποφοιτώντας με βαθμό άριστα το 1924.

Ο Κωνσταντίνος Χριστοφίδης, αν και δεν είχε καταγωγή από τον Στρόβολο, συνέδεσε το όνομά του με την κοινότητα. Πέραν από τη διδασκαλική του δράση, μεταξύ των ετών 1924-1929, εργάστηκε αδιάκοπα για την εθνική και πνευματική προώθηση των κατοίκων του Στροβόλου∙ αξιόλογη υπήρξε η δράση του σε διάφορες οργανώσεις και σωματεία, με προεξάρχουσα εκείνη στον Ερασιτεχνικό Όμιλο «Αισχύλος», στον οποίο διετέλεσε και πρόεδρος επί σειρά ετών, αναλαμβάνοντας κυρίως το ανέβασμα θεατρικών έργων και παραστάσεων. Μεταξύ άλλων, υπήρξε και ο επικεφαλής του έργου της ανέγερσης προτομής του εθνομάρτυρα Αρχιεπισκόπου Κυπριανού στη γενέτειρά του Στρόβολο, το οποίο και έλαβε χώρα στις 27 Απριλίου 1930 και μέχρι σήμερα κοσμεί τον περίβολο του ιερού ναού Παναγίας Χρυσελεούσης στον παλαιό πυρήνα του Στροβόλου. Με αφορμή μάλιστα, την τελετή των αποκαλυπτηρίων της προτομής του Κυπριανού, ο Χριστοφίδης εξέδωσε το Πανηγυρικόν Λεύκωμα επί τη τελετή των Αποκαλυπτηρίων του Εθνομάρτυρος Κυπριανού εν τη γενέτειρα αυτού Στροβόλω (1929). Το λεύκωμα αφορούσε στη ζωή και το έργο του Κυπριανού, τη συμμετοχή και συμβολή των Κυπρίων στην Ελληνική Επανάσταση του 1821,  ενώ σε αυτό παρατίθεντο πληροφορίες που αφορούσαν στην ιστορία του Στροβόλου γενικότερα.

Παράλληλα με τη διδασκαλική και πνευματική του δράση σε τοπικό επίπεδο,  ο Χριστοφίδης επέδειξε αξιόλογο ρόλο και στα δημοσιογραφικά όσο και γενικότερα στα πνευματικά δρώμενα της Κύπρου. Από το 1909-1916 εξέδιδε στη Λάρνακα το περιοδικό (και μετέπειτα εφημερίδα) Αρμονία ενώ συνέγραφε πληθώρα ιστορικών, αρχαιολογικών και λαογραφικών μελετών και άρθρων, μερικά εκ των οποίων δημοσιεύονταν στις στήλες εφημερίδων της εποχής, όπως στην  Ελευθερία, το  Νέον Έθνος, την Ένωσις κ.α. Επιπροσθέτως, υπήρξε συγγραφέας βιβλίων αλλά και σχολικών εγχειριδίων/βοηθημάτων στα οποία υπέγραφε και με τα ψευδώνυμα  «Κώστας Αυγέρης», «Λύκιος», «Κώστας Φωτεινός», «Σατσώκ».

Ο Κωνσταντίνος Χριστοφίδης ήταν παντρεμένος με την Αικατερίνη Βαρνάβα Βαγιαννού από την Λάρνακα, με την οποία απέκτησαν τέσσερα παιδιά. Γιος του ήταν, ο επίσης ιστορικός και δημοσιογράφος, Μύρων Χριστοφίδης. Απεβίωσε στις 31 Ιουλίου 1941.

Νίκος Δυμιώτης (1930-1990) – Ο Στροβολιώτης γλύπτης

Ο Νίκος Δυμιώτης  γεννήθηκε στις 21 Αυγούστου 1930. Οι γονείς του ήταν ο μάγειρας Πέτρος Δυμιώτης και η δασκάλα Ελένη Νικολάου, της οικογένειας Χατζηλαζάρου. Η πατρική του οικία βρισκόταν στην οδό Προδρόμου στον Στρόβολο. Ο πατέρας του πέθανε όταν ήταν 10 ετών και η μητέρα του με πενιχρά μέσα πάλευε να ζήσει τον Νίκο και τα δυο αδέλφια του. Ίσως ήταν αυτή η δύσκολη περίοδος στην ζωή του, όπου έβλεπε την θυσία και τρυφερότητα της μητέρας του, να ήταν το έναυσμα που αργότερα μεταφέρεται στην ευαίσθητη σειρά των γλυπτών του, αφιερωμένα στην μητρότητα.

Ο Νίκος Δυμιώτης φοίτησε στο Δημοτικό Σχολείο Στροβόλου που ήταν απέναντι από το σπίτι του και αργότερα στο Παγκύπριο Γυμνάσιο, όπου ο καθηγητής του στην τέχνη ήταν ο Αδαμάντιος Διαμαντής. Μετά από την αποφοίτηση του πήγε στην Γαλλία και σπούδασε γλυπτική στην École des Beaux-Arts (Σχολή Καλών Τεχνών) στη Λυών από το 1948 μέχρι 1953. Αφού περάτωσε τις σπουδές του επέστρεψε στην Κύπρο και ασχολήθηκε με τη γλυπτική, συμμετέχοντας σε διάφορες ομαδικές εκθέσεις στην Κύπρο και στο εξωτερικό, μαζί με άλλους πρωτοπόρους εικαστικούς της δεύτερης γενιάς των Κυπρίων καλλιτεχνών.

Το 1957 διορίστηκε καθηγητής τέχνης στο Παγκύπριο Γυμνάσιο και το 1981 προήχθη σε Βοηθό Διευθυντή. Από το 1977 εργάστηκε ως ειδικός σύμβουλος Τέχνης στο Υπουργείο Παιδείας. Πρωτοστάτησε στην ίδρυση της Παγκύπριας Ένωσης Φιλότεχνων το 1955 και μετέπειτα στην ίδρυση και λειτουργία του Επιμελητήριου  Καλών Τεχνών το 1964.

Το έργο του βασίστηκε αρχικά στην ανθρώπινη μορφή και κατά την περίοδο 1969-1974 πειραματίστηκε με αφηρημένες τάσεις. Ωστόσο, λόγω της τουρκικής εισβολής του 1974, το έργο του απέκτησε δραματικό περιεχόμενο και συμβολικές επιρροές, πράγμα το οποίο φαίνεται και στα μνημειακά έργα που δημιούργησε σε διάφορους δημόσιους χώρους.

Το 1984, με αφορμή την αναδρομική  έκθεση του Νίκου Δυμιώτη που διοργανώθηκε στην Γκαλερί Γκλόρια, ο καθηγητής της ιστορίας της τέχνης του Πανεπιστημίου Αθηνών Χρύσανθος Χρήστου ανέφερε για το έργο του Νίκου Δυμιώτη:

«Καλλιτέχνης της γενιάς του μεσοπολέμου ο Δυμιώτης έχει σαν βασική αφετηρία του την ανθρώπινη μορφή, χωρίς πάντως να περιορίζεται αποκλειστικά σ’ αυτή. Γιατί παράλληλα έχει δώσει έργα και στα πλαίσια των νεότερων αφηρημένων  τάσεων με ενδιαφέροντα αποτελέσματα. Δεν υπάρχει όμως αμφιβολία ότι τον καλύτερο εαυτό του και τις πιο σημαντικές του προσπάθειες τις έχει δώσει με την γλυπτική της ανθρώπινης μορφής, από την προτομή στην ανδριάντα».

Το 1961, ο Νίκος Δυμιώτης παντρεύτηκε την φιλόλογο και μετέπειτα γυμνασιάρχη Στέλλα Θεοφανούς και έκαναν τρία παιδιά, την Έλενα το 1961, τον Φάνο το 1965 και τον Πέτρο το 1973. Ο Νίκος Δυμιώτης έζησε όλη του τη ζωή στο Στρόβολο και ήταν ενεργό μέλος του Σωματείου «Κεραυνός» Στροβόλου. Κατά την δεκαετία του 1960 διατέλεσε πρόεδρος του συμβουλίου και προωθούσε τις κοινωνικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις του Συλλόγου. έργαΤο 1990 ο Νίκος Δυμιώτης πεθαίνει και το 1995 ο Δήμος Στροβόλου, υπό τον τότε Δήμαρχο Ιωσήφ Χατζηιωσήφ, παρουσίασαν αναδρομική έκθεση και αναμνηστικό λεύκωμα για να τιμήσουν τον Στροβολιώτη γλύπτη Νίκο Δυμιώτη που «τόσο γρήγορα εγκατάλειψε τα εγκόσμια».

 

Βιβλιογραφία

Φιλίππου Κωνσταντίνος, Άπαντα, επιμ. Γιαγκουλλής Κωνσταντίνος Γ., Λευκωσία 2000.

Καρσεράς Σάββας, Στρόβιλος – Στρόβολος – Στρόβυλος, Λευκωσία 2002.

Κουδουνάρης Αριστείδης, Βιογραφικόν Λεξικόν Κυπρίων 1800-1920, Λευκωσία 62010.

Χριστοφίδης Κωνσταντίνος (επιμ.), Πανηγυρικόν Λεύκωμα: επί τη μελέτη των αποκαλυπτηρίων της προτομής του Εθνομάρτυρα Κυπριανού εν τη γενέτειρά του Στρόβολω, Λευκωσία 1929.

www.peristrovolou.com

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Φιλελεύθερος στις 20 Μαΐου 2018

*ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΠΕΡΙ ΣΤΡΟΒΟΛΟΥ

Το Πρόγραμμα «Περί Στροβόλου» στοχεύει στη δημιουργία ενός κοινωνικού-ιστορικού αρχείου για τον Στρόβολο από τους δημότες, για τους δημότες. Το κάλεσμα αφορά την συλλογή προφορικών συνεντεύξεων καθώς και την ηλεκτρονική καταγραφή αρχείων φωτογραφιών, εγγράφων και αντικειμένων που έχουν σχέση με την ζωή και δραστηριότητα στον Στρόβολο από τη συγκρότηση της κοινότητας μέχρι και το έτος 2000.

Την επιμέλεια του Προγράμματος έχει η Μαρίνα Βρυωνίδου σε συνεργασία με τον Νίκο Καρανίκη επίτιμο Πρόεδρο της Φωτογραφικής Εταιρείας Κύπρου και τους Ανδρέα Χριστοφή και Παντελίτσα Παπαδοπούλου, φοιτητές του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου.

Ο Θεσμικός Χορηγός του Προγράμματος «Περί Στροβόλου» είναι η Συνεργατική Κυπριακή Τράπεζα.

Η εφημερίδα Φιλελεύθερος στηρίζει αυτή την προσπάθεια με σειρά άρθρων που προκύπτουν από την έρευνα του Προγράμματος «Περί Στροβόλου»

Το πρώτο άρθρο που δημοσιεύθηκε αφορούσε τον ιστορικό αθλητικό σύλλογο Κεραυνό Στροβόλου  και  ακολούθως ξεκίνησε μια σειρά παρουσιάσεων για τους «Επιφανείς Στροβολιώτες».

Περισσότερες πληροφορίες σχετικά με το Πρόγραμμα «Περί Στροβόλου» και τον Φωτογραφικό Διαγωνισμό για σύγχρονες φωτογραφίες του Στροβόλου που έχει ήδη προκηρυχθεί, επισκεφθείτε την ιστοσελίδα: www.peristrovolou.com