Της Μαρίας Χριστοδούλου*

Ήταν 11 το πρωί και το ημερολόγιο έγραφε 16 Ιουνίου 1956 όταν στο παρατηρητήριο του Βουνιού Παναγιάς αναφέρθηκε πυρκαγιά[2]. Μια πυρκαγιά που δεν ξέσπασε τυχαία, αλλά από το χέρι των Βρετανών που στην προσπάθεια τους να εκμεταλλευτούν πληροφορία που ήθελε τον Γρίβα στο Δάσος Πάφου, για να τον συλλάβουν, κατέκαψαν σκόπιμα την  περιοχή. Μέσα σε τρεις μέρες η φωτιά πέρασε από τον Λιμνίτη, στην κοιλάδα της Φλέβας (Φλέγιας) και μπήκε στην κοιλάδα του Κατούρη, τα Βαρίσια, τον Άγιο Μερκούριο, τον Λαζαρίδη, το Μυλικούρι καίοντας 26,864 σκάλες (36χμ2).[3]

Ο Χριστάκης Οικονομίδης, συνταξιούχος Δασικός Λειτουργός Α’, θυμάται:

«[…]ήμασταν στην κορυφογραμμή, οπότε και πέρασε ένα αεροπλάνο απέναντι από εμάς και άφησε μια βόμβα και ξέσπασε πυρκαγιά από την απέναντι πλευρά του βουνού».[4]

Αντάρτικο στα δάση

Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Χαράλαμπος Χριστοδούλου οι αντάρτες επέλεγαν το δάσος επειδή «παρείχε κάλυψη, αλλά του είχαν και εμπιστοσύνη»[5]. Γι’ αυτό και κατά τη διάρκεια του Αγώνα οι αποικιοκράτες προέβαιναν επίτηδες και στοχευμένα σε αδίστακτους εμπρησμούς, παρά την παραδοσιακά αυστηρότατη δασική πολιτική τους και τους τραγικά ειρωνικούς επαίνους για τις «ακούραστες προσπάθειες του προσωπικού να σώσει τα δάση από τις πυρκαγιές…»[6].

Το σαμποτάζ των Βρετανών

Εκείνη τη μέρα, τα αυτοκίνητα που μετέφεραν προσωπικό υποβάλλονταν σε πολυάριθμους ελέγχους από τον στρατό με αποτέλεσμα οι δυνάμεις να καταφτάνουν με ώρες καθυστέρησης.

Λόγω του πρωταρχικού στόχου, που ήταν να συλληφθεί ο Γρίβας, οι Βρετανοί δεν επέτρεψαν στους δασικούς υπαλλήλους και στους εργάτες να επιχειρήσουν κατά της πυρκαγιάς. Σύμφωνα με την έκθεση του Περιφερειάρχη Πάφου, Briarton, ο στρατός απέτρεψε την πυρόσβεση για 22 ώρες.[7]

Αφού είχε γίνει πλέον αντιληπτό πως η πυρκαγιά ήταν εκτός ελέγχου, αλλά και πως οι αντάρτες είχαν διαφύγει, δόθηκε διαταγή όπως ο Βοηθός Δασονόμος Χαράλαμπος Μίντλετον κάνει ό,τι θεωρεί σωστό για να κατασβεστεί· έτσι έδιωξε το στρατό.

Δεκαοχτώ νεκροί στρατιώτες

Την επόμενη ημέρα, όταν ο Μίντλετον αντιλήφθηκε δύο αυτοκίνητα με Άγγλους στρατιώτες να περνούν από τη γραμμή του δρόμου προς το φλεγόμενο δάσος προσπάθησε να τους αποτρέψει. Μάταια. Ήταν 19, εκ των οποίων 18 έχασαν τη ζωή τους. Όταν οι Άγγλοι κατηγόρησαν τους Έλληνες για δολοφονία των στρατιωτών, σωτήρια στάθηκε η μαρτυρία του ενός επιζώντα, τον οποίο είχε σώσει ο Μίντλετον. Εν τέλει, ο Μίντλετον βραβεύθηκε και από τη Βασίλισσα Ελισάβετ, «αναγνωρίζοντας την ανιδιοτελή αφοσίωσή του στο καθήκον κατά την πυρκαγιά του 1956».[8]

«Άγνωστα» τα αίτια της πυρκαγιάς

Συνολικά 21 στρατιώτες σκοτώθηκαν και 15 τραυματίστηκαν βαριά[9]. Επισήμως, τα αίτια της πυρκαγιάς καταγράφηκαν ως «άγνωστα». Όταν, ωστόσο, προτάθηκε από τον πρώην Συντηρητή Δασών, Δρ. Unwin, η κυκλοφορία ενός φυλλαδίου που θα πληροφορούσε το κοινό με λεπτομέρειες για την πυρκαγιά, ο τότε Συντηρητής Δασών Davidson απέρριψε την πρόταση. Τόνισε, μάλιστα, ότι εάν κυκλοφορούσε τέτοιο έντυπο, παρέχοντας όντως τα δεδομένα του συμβάντος, τότε θα έπρεπε να δηλωνόταν ότι: «(α) η φωτιά δεν θα λάβανε τις διαστάσεις τις οποίες και έλαβε, εάν επιτρεπόταν στο τμήμα μου να αναλάβει δράση τη σωστή στιγμή και (β) η τραγωδία δεν θα συνέβαινε καθόλου, εάν οι δυνάμεις ασφαλείας στην περιοχή άκουγαν τις συμβουλές των αξιωματούχων μου που βρίσκονταν στο σημείο»[10]. Στην έκθεση του ο Περιφερειάρχης Πάφου εξέθεσε πλήρως την αποικιακή κυβέρνηση: «Από τις 17 φωτιές, ο στρατός σχετίζεται με τις 14, και δεν έχω καμία αμφιβολία ότι στην πλειοψηφία τους προκλήθηκαν από τον στρατό»[11].

Η πυρκαγιά τέθηκε υπό έλεγχο στις 18 Ιουνίου στις 10 το πρωί.[12]

Ο Γρίβας που ήταν όντως στην περιοχή κατάφερε να διαφύγει προς την Κοιλάδα των Κέδρων, πέρασε τον Διάριζο και πήγε προς τα Καμινάρια. Το σχέδιο των Βρετανών να συλλάβουν τον αρχηγό της ΕΟΚΑ, απέτυχε για ακόμη μία φορά.

*Η Μαρια Χριστοδούλου είναι υποψηφια διδάκτωρ ιστορίας

[1] Τίτλος: Συνέντευξη Χριστάκη Οικονομίδη, Δασικού Λειτουργού Α’, Κάτω Πύργος 1996, Αρχείο Συνεντεύξεων Τμήματος Δασών.

[2] Κρατικό Αρχείο Κύπρου, φακ, ΤΔ1/2326, Έκθεση Περιφερειάρχη Πάφου Briarton, Σταυρός της Ψώκας 28 Ιουνίου 1956.

[3] Annual Report of the Forest Department for the Year 1956, Λευκωσία: The Government Printing Office, 1957, σ. 14.

[4] Συνέντευξη Χριστάκη Οικονομίδη, Δασικού Λειτουργού Α’, Κάτω Πύργος 1996, Αρχείο Συνεντεύξεων Τμήματος Δασών.

[5] Συνέντευξη Χαράλαμπου Χριστοδούλου, Δρυνιά 1994, Αρχείο Συνεντεύξεων Τμήματος Δασών.

[6] Annual Report of the Forest Department for the Year 1956, σ. 6.

[7] Κρατικό Αρχείο Κύπρου, φακ, ΤΔ1/2326, Έκθεση Περιφερειάρχη Πάφου Briarton, Σταυρός της Ψώκας 28 Ιουνίου 1956.

[8] Annual Report of the Forest Department for the Year 1956, σ. 6 και The Cyprus Gazette, αρ. 4013, 20 Δεκεμβρίου 1956, σ. 661.

[9] Κρατικό Αρχείο Κύπρου, φακ, ΤΔ1/2450, Επιστολή A. H. Unwin προς Διοικητικό Γραμματέα, Λευκωσία 28 Ιουνίου 1956.

[10] Κρατικό Αρχείο Κύπρου, φακ, ΤΔ1/2450, Επιστολή D. F. Davidson προς Διοικητικό Γραμματέα, Λευκωσία 6 Ιουλίου 1956.

[11] Κρατικό Αρχείο Κύπρου, φακ, ΤΔ1/2326, Έκθεση Περιφερειάρχη Πάφου Briarton, Σταυρός της Ψώκας 28 Ιουνίου 1956.

[12] Κρατικό Αρχείο Κύπρου, φακ, ΤΔ1/2326, Έκθεση Περιφερειάρχη Πάφου Briarton, Σταυρός της Ψώκας 28 Ιουνίου 1956.