Είναι η πιο γνωστή τοποθεσία που συνδέει την ονομασία της με τη θυσία των αγωνιστών της ΕΟΚΑ και αποτελεί σήμερα μνήμα προσκύνησης και απότισης φόρου τιμής. Εννέα τάφοι, δεκατρείς ήρωες αγωνιστές: Γρηγόρης Αυξεντίου, Ευαγόρας Παλληκαρίδης, Μιχαήλ Καραολής, Ανδρέας Δημητρίους, Ανδρέας Ζάκος, Ιάκωβος Πατάτσος, Χαρίλαος Μιχαήλ, Μιχαήλ Κουτσόφτας, Στέλιος Μαυρομμάτης, Ανδρέας Παναγίδης, Μάρκος Δράκος, Στυλιανός Λένας, Κυριάκος Μάτσης. Ποια είναι όμως η ιστορία πίσω από το κοιμητήριο της ΕΟΚΑ και ποιος τα ονόμασε έτσι;

Πατέρας των Φυλακισμένων Μνημάτων

Αν και σήμερα ο όρος είναι ευρέως διαδεδομένος και όλοι γνωρίζουμε πως όταν αναφέρουμε την ονομασία Φυλακισμένα Μνήματα, αναφερόμαστε στο κοιμητήριο που βρίσκεται στον χώρο των Κεντρικών Φυλακών, ωστόσο, ο όρος αυτός έχει πατέρα.

Είναι ο κορυφαίος Κύπριος ζωγράφος Γεώργιος Πολ. Γεωργίου. Ήταν αρχές Φεβρουαρίου 1958, όταν στο εργαστήρι του στο Βαρώσι ο έβαζε τις τελευταίες πινελιές στον νέο του πίνακα. Στα “Φυλακισμένα Μνήματα” παρουσιάζονται συμβολικά πίσω από συρματοπλέγματα δέκα μνήματα ηρώων του κυπριακού Απελευθερωτικού Αγώνα ―εννέα απαγχονισθέντων (Μιχαήλ Κουτσόφτα, Στέλιου Μαυρομάτη, Ανδρέα Παναγίδη, Ευαγόρα Παλληκαρίδη, Ιάκωβου Πατάτσου, Ανδρέα Ζάκου, Χαρίλαου Μιχαήλ, Μιχαήλ Καραολή, Ανδρέα Δημητρίου) και του πεσόντος Γρηγόρη Αυξεντίου, τους οποίους οι Άγγλοι είχα θάψει στις Κεντρικές Φυλακές της Λευκωσίας.

Σε πληροφοριακό σημείωμα για το έργο, που δημοσιεύθηκε τότε στο περιοδικό Τάιμς οφ Σάιπρους, ο ζωγράφος εξηγούσε :

«Το απανθρακωμένο λείψανο του Γρηγόρη Αυξεντίου θάφτηκε στις εφτά του Μάρτη του 1957, πίσω από τα σιδερένια κάγκελα των κεντρικών φυλακών κοντά στους τάφους του Καραολή, του Δημητρίου, του Μιχαήλ, του Μαυρομάτη, του Κουτσόφτα, του Παναγίδη, του Ζάκου, του Πατάτσου και του Παλληκαρίδη. Σαράντα μέρες μετά τον θάνατό του, σ’ ένα μνημόσυνο για την ανάπαυση της ψυχής του, ενώ η μητέρα του μοιρολογούσε, ένα λευκό περιστέρι πέταξε και κάθισε στην εκκλησιά»

Στο κάτω μέρος του πίνακα ο Γεωργίου παρουσιάζει τρεις πενθοφορούσες κύπριες μητέρες και το περιστέρι επάνω στην εκκλησία.

Μέσω του περιοδικού Τάιμς οφ Σάιπρους ο Γ. Πολ. Γεωργίου απηύθυνε και την ακόλουθη έκκληση προς τον Κυβερνήτη :

«Ευσεβάστως απευθύνομαι προς την Εξοχότητά σας για να σας ζητήσω να λευτερώσετε τους νεαρούς νεκρούς που είναι θαμμένοι πίσω από τα κάγκελα των Κεντρικών φυλακών για να ταφούν χριστιανικά και ν’ αναπαυθούν σε ειρήνη.
Και πάλι σας ευχαριστώ.
Γ. Πολ. Γεωργίου, Αμμόχωστος»

Η έκκληση του ζωγράφου έπεσε στο κενό : ακόμη τρεις πεσόντες (Μάρκος Δράκος, Στυλιανός Λένας, Κυριάκος Μάτσης) προστέθηκαν στο φυλακισμένο κοιμητήριο. Κι ως αυτό να μην ήταν αρκετό, όταν κάποτε έγινε δυνατή η πρόσβαση στο χώρο του κοιμητηρίου αποκαλύφθηκε ότι οι Άγγλοι μερικές φορές έθαβαν δύο αγωνιστές στον ίδιο τάφο (Α. Δημητρίου και Στυλ. Λένας, Α. Ζάκος και Κ. Μάτσης, Α. Παναγίδης και Μ. Κουτσόφτας, Γρηγ. Αυξενίου και Ευαγ. Παλληκαρίδης).

Η επική μάχη του ‘74

Κατά τη διάρκεια της δεύτερης τουρκικής εισβολής, στις 16 Αυγούστου, μία επική μάχη κατάφερε να κρατήσει με νύχια και με δόντια τα Φυλακισμένα Μνήματα στον ελεύθερο τομέα του νησιού. Ήταν ο 2ος λόχος του 336ου Τάγματος με επικεφαλής τον Κύπριο έφεδρο ανθυπολοχαγό Χρήστο Σολομή.

Παρά τον καταιγισμό πυρών, οι 250 άνδρες του Σολομή έλαβαν διαταγή να μην μετακινηθούν από τις θέσεις τους και να υπερασπιστούν πάση θυσία, τον ιερό αυτό χώρο. Ακόμη κι όταν ένας άλλος Κύπριος αξιωματικός πρόσταξε να μετακινηθεί ο λόχος λόγω της επικινδυνότητας ο Σολομής αρνήθηκε και απάντησε: «Ούτε θέλουμε, ούτε έχουμε δικαίωμα να φύγουμε. Ακόμα κι αν αποχωρήσουν όλοι οι άλλοι, εμείς θα μείνουμε εδώ και θα γίνουμε λιώμα».

Δεν ήταν όμως μόνος του ο Σολομής, αφού δεξιά του λόχου του αμύνετο ένας άλλος λόχος αυτός του 211ου Τάγματος που αριθμούσε 190 άνδρες. Ήταν ο λόχος που κάλυψε την περιοχή του «Λήδρα Πάλλας» και που αρνήθηκε να μετακινηθεί γιατί αν υποχωρούσαν τα «Φυλακισμένα Μνήματα» θα βρίσκονταν εκτεθειμένα.

Αν και με τη λήξη των εχρθοπραξιών το «Λήδρα Πάλλας» χάθηκε μέσα στη νεκρή ζώνη, τα «Φυλακισμένα Μνήματα» παρέμειναν «ελεύθερα», αναμένοντας την ολική απελευθέρωση του νησιού.